Burınǵı awqam dáwirinde Qaraqalpaqstanda mámleketik basshılar, jumısshılar, ruwxıy aǵartıwshılıq jolında pidáyılıq kórsetken qaraqalpaq xalqınıń bir neshe mıńlaǵan ájayıp perzentleri jazıqsız qurban boldı. Olardıń pák deneleri óz ana jer topıraǵınan tısqarı, uzaq jerlerdegi tóbeshikler menen saylarda belgisiz qalıp ketti. Xalqımız óz perzentlerinen ayrılıp, awır azap shegip, kózleri qanlı jasqa tolıp, qayǵılı waqıyalardı basınan keshirdi. Usınday qayǵılı kúnlerdiń biri 1938-jılı 13-oktyabr xalqımızdıń tariyxında «qanlı process» kúni dep ataladı. 13-oktyabrdegi sud processiniń aqıbetinde qaraqalpaq xalqınıń ziyalı perzentlerinen Kóptilew Nurmuxamedov, Qasım Áwezov, Ábiw Qudabaev, Allanazar Pirnazarov, Óteniyaz Bekimbetov, Orazımbet Dilmanov, Qazaqbay Allambergenov, Turdımurat Nizamatdinov, Seyit Tóreev, Pirimbet Tóreev, Xalmurat Temirxanov, Sabır Qılıshev, Allaniyaz Ayteshov, Ismetulla Bekbawlievlar biygúna qurban boldı.
Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámlektlik universiteti rektoratı, Tariyx fakulteti, Repressiya qurbanların eslew muzeyi xızmetkerleri baslaması menen 1938-jıl 13-oktyabr qaraqalpaq ziyalıları qurban bolǵan kúnine baǵıshlanǵan ilaj ótkerildi.Ilajǵa tariyx hám yuridika fakulteti studentleri, tariyxshı ustazlar, muzey xızmetkerleri qatnastı. Is ilajdı muzey direktorı A.Qudiyarov alıp bardı. Dáslep Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan tariyxı kafedrası professorı Baxıt Qoshanov Repressiya siyasatı sebepli Qaraqalpaq xalqınıń aldıńǵı qatarlı ziyalılarınan ayırılǵanlıǵı, ásirese qaraqalpaq milliy kadrlarınıń qáliplesiwine hám rawajlanıwında unamsız tásir etkenligi, mámleket basqarıwda jergilikli kánigelerdiń jetispewshiligi nátiyjesinde rus qánigeleriniń respublikamızdı basqarıwı haqkında aytıp ótti.
Bunnan soń Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi Qaraqalpaq gumanitar ilimler ilimiy-izertlew institutı úlken ilimiy xızmetkeri tariyx ilimleri doktorı Sabit Nurjanov baspa sóz materialları tiykarında 1934-1938-jıl jıllardaǵı repressiyalıq siyasattıń barısı, 1938-jıl 13-oktyabrge shekemgi repressiyalıq siyasat rejeleriniń islep shıǵılıw barısı, bul rejelerdiń háddet tıs orınlanıwı haqqında bahalı maǵlıwmatlar berip ótti.
Ilaj barısında studentler Repressiya qurbanların eslew muzeyiniń jańa ekspoziciyası menen tanıstı hám ózlerin qızıqtırǵan sorawları arqalı usı dáwir tariyxı haqqında jańa maǵlıwmatlar alıwǵa eristi. Ilaj sońında repressiya dáwiri tariyxı boyınsha úlken ilimiy izertlewler alıp barǵan belgili tariyxshı Bahawaddin Allaniyazovtıń keleshekte 13-oktyabr «qaraqalpaq ziyalıları qurban bolǵan kún» retinde keń túrde belgilew usınısı bir awızdan maqullandı. Bunday ilajlardı ótkeriwdegi tiykarǵı maqset usı dáwirdegi tariyxıy waqıyalardı tereńrek biliwge, tariyxıy waqıyalarǵa durıs baha beriwde, xalqımızdıń ziyalı perzentleriniń atın máńgilestiriwde, jaslardı watansúyiwshilik ruwxında tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye dep esaplaymız.
Ansatbay Alimbetov
Berdaq atındaǵı QMU quramındaǵı
“Repressiya qurbanların eslew muzeyi”
xızmetkeri
