Tariyx betlerine názer taslar ekenbiz, ata-babalarımız jasap ótken jıllarda insanlar kúndelikli paydalanatuǵın elektr energiyası, tábiiy gaz, telefon yaki internet sıyaqlı baylanıs quralları bolmaǵan dáwirde de hátte olar bunı ózine say turmıs qıyınshılıqları dep túsinbesten, ilim alıw hám óz ústinde izleniw jolınan hesh qashan sharshamaǵan.
   Búgingi kúnimizde bolsa barlıq qolaylıqlar bar. Usıǵan jarasa bizde juwap beriwimiz kerek. Óner úyrenemen, ilim alaman deseń imkaniyatlar esigi ashıq. Usı jerde búgingi kún imkaniyatlarınıń biri telefon, internet haqqında azı-kem toqtalıp óteyik.
    Bul kishkene buyım járdeminde dúnyanı alaqanda kórgendey baqlaw múmkin. Hár nárseniń bir paydalı tárepi bolıwı menen birge zıyanlı tárepi bolıwıda tábiyiy. Internet te ayırım jaman niyettegi kimseler ushın “qural” wazıypasın atqarmaqta. Mine sol qural arqalı mánawiyatımız hámde milliy qádiriyatlarımızǵa óz tásirin tiygizbekte. Bul bolsa, óz-ózinen mánawiy qáwipti júzege keltiriwge sebep bolmaqta. Usı illet insan erkinligi, onı ózine qaraslı qılıw, ruwhıy dúnyasın joldan shıǵarıwǵa qaratılǵan, ol shıraylı shaqırıqlar hám ideyalar astında jasırınǵan boladı. Diniy hám milliy qádiriyatlar tamırına balta uradı, jaslardıń qálbin hám sanasın iyelewge, olardıń dúnyaqarasına zıyanlı túsiniklerdi sińdiriwge háreket qıladı, aqıbetinde mámleket qáwipsizligine qáwip salıp, jámiyetti daǵdarıskóshesine alıp keledi.
    Shegarasız internet dúnyasına kirgen shaxs waqıt, ómir ǵániymet ekenin mudamı este saqlawı tiyis. Sebebi, bul global tarmaq biypayan aymaqlarǵa iye bolıp, onda insan adasıp saatlap, kúnlerin nátiyjesiz ótkerip jiberiwi múmkin.
Allah taala bergen ómir hám ırısqı etip bergen inamların ısırap etiw jaman illet ekeni Quranı káriymde atap ótiledi: «… Jep ishiń, (biraq) ısırap etpeń!»
Házirgi kúnde jaslarımızdıń internette saatlap berilip ketip hár qıylı mánissiz oyınlarǵa súńgip, ómirlerin zayalap atırǵanına gúwa bolamız. Sonıń menen birge, olar ózleriniń densawlıǵına da aytarlıqtay zıyan keltirmekte. Medicina alımlarınıń aytıwınsha, uzaq waqıt dawamında, segiz-on saatlap internette otırǵanlar ózine tán sozılmalı qásteliklerge shalınadı.
   Ǵalabalıq mádeniyat – jeńil-jelpi turmıs hám dizginsiz nápsi iskenjesi, ádepsizlikti kórsetiwshi filmler, muzıka hám klipler, internet arqalı tarqalıp atırǵan hár túrli dawrıqlı maǵlıwmatlar xalıqlardıń tınısh turmıs tárizine unamsız tásir kórsetip, jámiyette turaqsız jaǵdaylardı shıǵarıp atırǵanı sır emes.
Internet tarmaǵı arqalı barǵan sayın keń násiyatlanıp atırǵan ulıwma insanıy qádiriyatlarǵa qarama-karsı illetler hám ádep-ikramlılıq normalarına pútkilley qarsı bolǵan filmler jaslarımızdıń sanasına unamsız tásir kórsetip, olardaǵı insanıy pazıyletlerdiń jemiriliwine alıp kelmekte.
Elimizge ǵalabalıq mádeniyat tiykarınan internet tarmaǵı arqalı kirip kelip atır. Bul jaǵday ádep-ikramlılıq, milliy hám diniy qádiriyatlarǵa húrmettiń páseyiwi sıyaqlı kóplegen kewilsizliklerdi keltirip shıǵarıp atır. Jaslardıń uyatsızlarsha kiyiniwi, denelerine súwret sızdırıwı, qulaq hám murınların tesip, «sırǵa» taǵıp alıwı, qız balalardıń ul balalarǵa uqsap kiyiniwi sıyaqlı «moda» elementleri internet arqalı jayılıp atırǵanı anıq.
   Internettegi ideyalıq duzaqlar misli mádeniyatqa uqsawı hám jaslarǵa mayday jaǵıwı menen de qáwipli. Insanıy ádep-ikramlılıqqa teris ǵalabalıq mádeniyat ayırım jaslardıń sanasına shań salıp, mánáwiyat zıyankesine aylanbaqta. Ashınarlısı, bul «mádeniyat» tásirine berilip qalǵanın yaki onıń qurbanına aylanıp atırǵanın kóbinese jaslardıń ózleri sezbeydi.
Internettegi sociallıq tarmaqlar adamlar arasında tez ǵalabalasıp barmaqta. Tilekke qarsı, sociallıq tarmaqlar da buzǵınshı kúshlerdiń qolında júdá qáwipli quralǵa aylanıwın turmıstıń ózi kórsetip atır. Bul tarmaqlardıń jaslar tárbiyasına unamsız tásir etip atırǵanı kópshilikti qattı táshwishke salmaqta.
   Sońǵı payıtlarda ayırım jaslar social tarmaqlarda tarqalıp atırǵan óz janına qast etiwge shaqırıwshı túrli oyınlar qurbanı bolıp atırǵanlıǵı júdá qáweterli halat. Internet tarmaqlarında tezlik penen ǵalabalalasıp baratırǵan “Kók kit” oyını jas óspirimlerdi óz duzaǵına tartpaqta. Eliw kún ishinde eliw shártti orınlaw talap qılınatuǵın bul oyın, sońında bul oyındı oynaǵan jas óspirim óz janına qast qılıw hádiysesi menen juwmaqlanadı. Bul oyındı oynap, áqıbetinde janına qast qılǵanlar qońsı respublikalarda gúzetilgenin isenimli ǵalaba xabar quralları xabar qılmaqta.
Bunnan tısqarı, bazıda ǵalaba xabar quralları arqalı tez-tez esitip qalamız: Evropa mámleketlerinde mektep oqıwshıları, jas-óspirim qız-jigitler óz ata-anaları, oqıtıwshıları, teńlesleriniń ólimine sebep bolmaqta. Bunday qorqınıshlı waqıyalar Evropa balalarına virtual álem berip atırǵan “tárbiya”nıń záhárli miywesi ekenligi ashshı haqıyqat.
    Kompyuter oyınları kibi kereksiz hám táshwishli islerge berilip ketiwdi muqaddes dinimiz qaralaydı. Sebebi, bunıń nátiyjesinde balanıń iymanı, isenimi páseyip, shaytannıń qulına aylanadı hám onıń hiylesi menen is tutadı. Aqıbetinde ózi de apatqa ushıraydı. Sonıń ushın jaslardıń iyman-isenimi bekkem bolsa, túrli mánissiz islerge shalǵımaydı. Biraq kompyuter hám internet tutqınına aylanǵan insan pútkil ómirin nadanlıqqa sarıplaydı. Solay eken, bul haqqında pikir júritip, aqılımızdı isletiwimiz lazım.
   Jigirma birinshi ásir – texnika ásiri. Nápsine asılǵan zamanagóy jalataylar usı texnikadan óz hiylekerlikleri jolında paydalanbaqta. Olar internette dos arttırıwǵa qızıǵatuǵın jaslardı mákkarlıq penen óz torlarına ilindiriwge sheber. Ele súyegi qatpaǵan, dúnyada tuwrılıq penen birge iyreklik te bar ekenliginen biyxabar jaslardı tuwrı joldan taydırıwǵa urınatuǵınlar da áne solar esaplanadı.
    Perzentleriniń kámil insan bolıwın qálegen ata-analar ulı yaki qızı internet penen júzbe-júz otırǵan payıtlarında olardı ne qızıqtırıp atırǵanın bilip turıwı kerek. Sebebi, internet bul sheksiz bir álem. Onda paydalı hár qıylı ájayıbatlar menen birge jaǵımsız nárseler de bar ekenligin umıtpawımız tiyis. Nege degende biz hámme nárseni jaslarǵa júklep, jaslarımız internetke kóp kiredi, telefon titkileydi dep olardan aytıp qıdırıwdan aldın biz – jası úlkenler, ata-analar ózlerine názer taslawı lazım. “Qus uyada kórgenin qıladı”, “Neni ekseń sonı orasań”, “Dostıń seniń ekinshi kelbetiń” degen xalqımızdıń danalıǵında tereń mánawiyat jámlengen. Sonday eken eń áwwele ata-analar órnek bolıwı shárt. Bazı waqıtları qolaysız halatlar gúwası bolıp qalamız. Májilislerde, jıynalıslarda, jolda h.t.b jerlerde hátte shańaraǵında da, dástúrxan basında da telefon titkilep otırǵan yaki sóylesiwden (watsap, telegrammh.t.b) bosamay atırǵan ata-analar, jası úlkenler joq emes.
    Perzent keshte dástúrxan basına kelgen ata-anası menen bir kese shay ústinde mazmunlı sóylesiwdi qálep keledi. Bul pikirdi búgingi kúnde psixologlar da tastıyıqlamaqta. Biraq ta ata-ana perzenti menen sóyleskenen waqtın telefon arqalı basqa birewler menen sóylesiwdi abzal kóredi. Ilgeri waqıtlarda qanday da bir toy merekede jas balalar jası úlken atalarǵa men xızmet etemen, olarǵa shay tasıp, qolına suw alaman dep talasqan. Buǵan sebep sol dáwirde atalarımız dástúrxan átirapında bir biri menen ózara danalıq sózler hám kitaplar áleminen sóylesip mazmunlı sáwbet qurǵan. Usı sáwbet paytında xızmet etip júrgen jas balalar usı atalarınan esitken danalıq hám hikmetli sózlerdi yadlap alıp óz doslarına aytıp bergen. Nátiyjede bul balalarda keleshekte usı atamnıń aytqan hikmetli sózlerin hár dayım yadta saqlap qalıw arqalı olarda keleshekke bolǵan ullı maqsetlerge qaray baǵdarlawshı joldı payda eter edi. Al házirde bunıń kerisinshe ekenligin turmıstıń óz kórsetip turıptı.
Mine, usınday halattaǵı ortalıqta erjetip atırǵan perzentlerden erteńgi kún neni kútiwimiz múmkin. Biz alısımızdı jaqın etip atırǵan telefon, internetten paydalanbaw kerek degennen jıraqpız. Hár bir nárseniń ólshemi bolǵanınday telefon, internetten paydalanıwdıń da óz ólshemi bolıwı shárt. Sonda ǵana biz gózlegen maqsetimizge jetemiz.
  Joqarıda sóz etilgen ata-babalarımızdıń ózine say miynet jolı, keleshek dawamshılarına hám búgingi kúnge shekem jáhán mádeniyatı rawajlanıwına úlken úles qosıp qaldırıp ketken bay biybaha ilimleri hár birimizge órnek bolǵanı sıyaqlı bizde keleshek áwlad dawamshılarınıń hár tárepleme jetik insanlar etip tárbiyalawdı maqset etiwimizdi búgin turmısımızdıń óz kórsetip turıptı.
  Perzentlerimizdi sergeklikte tárbiyalap, olardıń uyalı baylanıs quralları arqalı ne nárselerdi kórip atırǵanın, waqtın nelerge sarplap atırǵanlıǵın, olar kimler menen dos hám kún boyı kimler menen sáwbetles bolǵanlıǵın, qızıǵıwshılıqları, mashqalaları menen hár dayım xabardar bolıp, olarǵa tuwrı joldı jaman joldan ajıratıp alıwında kómeklesip, qımbatlı ómirimizdi eki dúnya baxıt-saadatına eristiretuǵın jollarǵa sarıplayıq.

Nókis Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy orta arnawlı islam bilim jurtı 4-kurs talabası Atamuratov Azizbek Ablazim ulı