Hár qanday demokratiyalıq reformalar shın mánisinde xalıqshıl konstituciyalıq tiykarǵa iye bolsa ǵana, jánede dawamlı bolıp, gózlengen iygilikli maqsetlerge erisedi.
Solay eken, mámleketimiz Prezidenti baslaması tiykarında mámleketimizde ótkerilip atırǵan reformalar konstituciyalıq dárejede bekkemleniwi maqsetke muwapıq.
Búgingi kúnde elimizde ámelge asırılıp atırǵan konstituciyalıq reformalar processinde Insan huqıqları dúnya júzilik deklaraciyası, Puqaralıq hám siyasiy huqıqlar haqqındaǵı xalıqaralıq paktde sáwlelengen usınıslar, Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkemi, atap aytqanda, Jańa Evropa ushın Parij xartiyası, Tiykarǵı huqıqlar boyınsha Evropa Awqamı xartiyası hám basqa xalıqaralıq dúzilmeler sheńberinde jámiyettiń barlıq qatlamları wákillerin mámleket hám jámiyet basqarıwı processlerine qatnastırıw boyınsha qabıl qılınǵan xalıqaralıq hám aymaqlıq huqıqıy hújjetler ayrıqsha esapqa alınǵanlıǵı áhmiyetli.
Konstituciya joybarındaǵı statyalar sanı ámeldegi 128 den 155 ke artqan bolsa, normalar sanı jańa normalar menen tolıqtırılıwı menen 275 ten 434 ke arttı.
Konstituciya joybarına kirgizilip atırǵan jańa normalar hám statyalar “Insan qádiri ushın” principi tiykarında islep shıǵılǵan, atap aytqanda:
–bilimlendiriw hám ilim-pánge baylanıslı normalar derlik 2 esege asırılıp, tiykarınan joqarı oqıw ornılarına mámleketlik grant esabınan oqıw huqıqı, puqaralardıń biypul baslanǵısh kásip-ónerge oqıtılıwı, inklyuziv tálimning engiziliwi, joqarı oqıw orınları nızamǵa muwapıq akademiyalıq erkinlik, ózin-ózi basqarıw, izertlewler ótkiziw hám oqıtıw erkinligi;
–shańaraq qatnasıqları boyınsha – shańaraqtıń tolıq rawajlanıwı ushın sociallıq, ekonomikalıq, huqıqıy hám basqa sharayatlar jaratıwı, perzentler tárbiyası, olarǵa bilim beriw, bárkamal er jetkiziw hám ata-ana májbúriyatı sıpatında belgileniwi;
–múlkke iyelik etiw huqıqı boyınsha – hár kimniń turaq-jaylı bolıw huqıqı, hesh kim sudtıń qararısız hám nızamǵa muwapıq emes halda turaq-jayınan ayırılıwı múmkin emesligi;
-miynet etiw huqıqı boyınsha – puqaralar miyneti ushın hesh qanday kemsitiwlersiz hámde miynetke haq tólewdiń belgilengen eń kem muǵdarınan kem bolmaǵan túrde ádalatlı haq alıw huqıqı kepilleniwi hám miynetke haq tólewdiń eń kem muǵdarı insannıń ılayıqlı turmıs dárejesin támiyinlew zárúrligi, mámleket puqaralardıń bántligin támiyinlew, olardı jumıssızlıqtan qorǵaw, sonday-aq kámbaǵallıqtı qısqartıw sharaların kóriwi;
-sociallıq qorǵaw boyınsha – pensiya, napaqa hám basqa sociallıq járdemler kólemi eń kem tutınıw qárejetlerinen az bolıwı múmkin emesligi, hár kim jumıssızlıqta sociallıq támiynat alıw huqıqına iye ekenligi;
-jaslar huqıqları boyınsha – jaslar huqıqlarınıń qorǵalıwı hám olardıń jámiyet hámde mámleket turmısında belsene qatnasıwın xoshametlewdi kepillewi, jaslardıń bilim alıwı, sociallıq hám medicinalıq jaqtan qorǵalıwı, turaq-jaylı bolıwı, bántligi ushın sharayatlar jaratıw – mámlekettiń konstituciyalıq minneti sıpatında belgileniwi;
– hayal-qızlar huqıqları boyınsha – hámledarlıǵı yaki balası barlıǵı menen baylanıslı sebeplerge baylanıslı hayallardı jumısqa qabıl etiwden bas tartıw, jumıstan bosatıw hám olardıń is haqısın kemeyttiriw qadaǵan etiliwi, hayal-qızlar hám erlerge jámiyet hám mámleket islerin basqarıwda, sonday-aq basqa tarawlarda teń huqıq hám imkaniyatlardı támiynlewi;
– insan huqıq hám erkinliklerin qorǵaw boyınsha – ólim jazasınıń qadaǵan etiliwi, shaxstı sudtıń qararısız 48 saattan artıq múddette uslap turıw múmkin emesligi, birinshi márte ayıplanıwshı hám sudlanıwshılarǵa ózine qarsı kórsetpe bermew, yaǵnıy “únsizlik” huqıqı beriliwi; hár kim óz huqıq hám erkinliklerin nızamda qadaǵan etilmegen barlıq qurallar menen qorǵawǵa haqlı ekenligi; hár kim Ózbekstan Respublikasınıń nızamshılıǵına hám xalıqaralıq shartnamalarına muwapıq insannıń huqıq hám erkinliklerin qorǵawshı xalıqaralıq organlarga, eger mámlekettiń huqıqıy qorǵawǵa tiyisli barlıq bar bolǵan ishki qurallarınan paydalanǵan bolsa, múrájat etiw huqıqı bekkemleniwi; gúmanlanıwshı, ayıplanıwshı yamasa sudlanıwshı óziniń ayıpsızlıǵın dálillep beriwi shárt emesligi; hesh kim ózine hám jaqın tuwısqanlarına qarsı guwalıq etiwge májbúr emes ekenligi; eger shaxstıń óz ayıbın tán alǵanlıǵı oǵan qarsı birden-bir dálil bolsa, ol ayıpker dep tabılıwı yamasa jazaǵa tartılıwı múmkin emes ekenligi; shaxstıń sudlanǵanlıǵı hám bunnan kelip shıǵatuǵın huqıqıy aqıbetler onıń tuwısqanları huqıqların sheklew ushın tiykar bolıwı múmkin emes ekenligi bekkemlenbekte.
Demek, búgingi kúni jańa Ózbekstanda demokratiyalıq principler, insan huqıq hám erkinlikleri támiynlew ulıwma tán alınǵan princip hám normalarǵa tiykarlanıp, bas maqseti xalıq ushın erkin, abat hámde párawan turmıs jaratıp beriwden ibarat.
F.Q.Qutlımuratov
Yuridika fakulteti dekanı, yu.i.k., docent.
