Prezidentimiz Sh.Mirziyoev jańa Ózbekstanda Úshinshi Renessansqa tiykar jaratıw baslamasın ilgeri súrer eken, bul ideya hár tárepleme bekkem tariyxıy tiykarǵa iye ekenligin názerde tutqanlıǵı sózsiz. Sebebi úlkemiz jáhán civilizaciyasınıń eń áyyemgi oshaqlarınan biri esaplanıp, xalqımız eki ullı Renessans – Oyanıw dáwirlerinde insaniyat rawajına úlken hám teńsiz úles qosqanlıǵın tek ǵana biziń úlkemiz emes, bálkim dúnyanıń keń jámiyetshiligi tárepinen tán alınbaqta. Mine usınday ullı tariyxıy joldı basıp ótken elimiz keleshekte jáne de úlken shoqqılardı, ilim-pán, mádeniyat tarawında joqarı nıshanlardı iyelewge qádir, álbette.
Xalqımızdıń ótmishten búgingi kúnge shekem saqlanıp kelgen biybaha tariyxıy esteliklerin saqlawda álbette pidáyı arxeolog alımlarımızdıń ornı ayrıqsha girewli. Mine usınday ilim-ziya nurın dúnyaǵa taratqan arxeolog alımlarımızdan biri Ǵayratdin Xojaniyazov 1948-jılı Qaraózek rayonında tuwılǵan. 1966-1972-jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedagogika institutınıń tariyx-filologiya fakultetin pitkeredi. Moskva mámleketlik universitetinde professor A. Feodorov-Davıdov basshılıǵında hám de Rossiya Ilimler Akademiyası Arxeologiya instituttınıń antik dáwiri sektorında professor G.A.Kruglikova basshılıǵında óz qánigeligin arttıradı (1974-1978 jj.). Arxeolog alım Ǵ.Xojaniyazov 1980-jıllardan baslap Arqa qaraqalpaq, Qubla qaraqalpaq, Qızıl qala, Jampıq qala, Mizdaqxan arxeologiyalıq ekspediciyaların shólkemlestirdi hám olarǵa basshılıq etti. YuNESKOnıń 1989-1991-jıllardaǵı «Ullı Jipek jolı – qarım-qatnas jolı» xalıqaralıq ekspediciyasında Xiywa, Xojeli, Shımbay qalalarınıń jasın anıqlaw boyınsha ilimiy-izertlew jumıslarına belsene qatnasadı. Ustaz alım «Qaraqalpaqstan-Avstraliya» (1995-jıldan baslap) xalıq-aralıq arxeologiyalıq ekspediciyasınıń tiykarǵı orınlawshılarınan biri boldı.
Ǵ.Xojaniyazov 1996-jılı «Fortifikaciya Drevnego Xorezma» (VI v.do.n.e – IV v.n.e) atamasında kandidatlıq dissertaciyasın tabıslı jaqlaydı. Ózbekstan Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan tariyx institutınıń arxeologiya bóliminde tájiriybeli jetik alımları V.N.Yagodin, M.Mámbetullaev, Yu.P.Manılov, E.Bijanovlar hám N.Yusupovlar menen birgelikte arxeologiyalıq dala izertlew jumısların alıp baradı.
AQSh tıń Predyu, Boston hám Kaliforniya universitetleriniń arxeologları menen Qıyat oazisi esteliklerinde izertlew jumısların alıp baradı. 2000-jıldan baslap Franciyalı ilimpazlar menen birgelikte Qırantaw tóbeshiginde izertlew alıp barıp, onıń biziń eramızǵa shekemgi IV-III ásirlerge tiyisli ekenligin anıqlaǵan. Ilimpazdıń basshılıǵında áyyemgi hám orta ásir Aralboyı aymaqlarındaǵı Aqshúńgil, Aqshaxan qalalarınıń uzın diywalı, Dáli qala, Mizdakxandaǵı Sulayman Xaddadiy Musaviy kompleksi – Aq xanako, Qırantaw zardushtiylik nekropolı, Ketmenshi baba, Porlıtaw minarası sıyaqlı bir qansha jańa arxeologiyalıq obektler ashıldı hám izertlew jumısları alıp barıldı. Sonday-aq, tikkeley onıń qatnasıwında qaraqalpaq xalqınıń ádiwli perzentleri Jiyen jıraw, Ájiniyaz, Ótesh, Murat shayx, Erejep biy, Aǵa baba Qulshı ulı hám basqa da tariyxıy tulǵalardıń jerlengen orınları anıqlanıp, atları máńgilestiriledi.
Alım hám ustaz Ǵayratdin Xojaniyazovtıń miynetleri húkimetimiz tárepinen joqarı bahalanıp, 2003-jılı «Mehnat Shuxratı» ordeni, al 2008-jılı oǵan «Ózbekstan Qaharmanı» ullı ataǵı beriledi. 2014-jılǵı bolıp ótken saylawda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi depudatı bolıp saylanadı hám 2015-2019 jılları Ózbekstan Respublikası Senat aǵzası sıpatında jumıslar alıp baradı.
2018-jıldan AQShtıń Perdyu, Boston hám Kaliforniya universitetleri arxeologları menen birge Qıyat oazisinde izertlew jumısların dawam ettiredi hám usı jılı «Beruniy avlodlari» jámiyetlik fondınıń «Beruniy áwladları» kókirek nıshanı menen sıylıqlanadı. 2019-jılı Qaraqalpaqstan Respublikasına xızmet kórsetken ilim ǵayratkeri, 2020-jılı Ózbekstan Respublikası Joqarǵı attestaciya komissiyası tárepinen professor ataqları beriledi. Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleketlik muzeyinde Ózbekstan Qaharmanı, arxeolog ilimpaz, tariyx ilimleriniń kandidatı, marhum professor Ǵayratdin Xojaniyazov tuwılǵanınıń 75 jıllıǵı múnásibeti menen 2023-jıl 6-iyul kúni ilimiy seminar bolıp ótti. Bul seminarda Ózbekstan Ilimler akademiyası Qaraqalpaqstan bóliminiń ilimiy xızmetkerleri, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń professor-oqıtıwshıları, ilimpazdıń shańaraq aǵzaları, tuwǵan-tuwısqanları hám de shákirtleri qatnastı. Shólkemlestiriwshiler óz sózinde Ózbekstan hám Qaraqalpaqstanda arxeologiya hám tariyx ilimleriniń qáliplesiwi hám rawajlanıw basqıshlarında salmaqlı úles qosqan, Ózbekstan arxeologiya ilimiń jáhán arxeologiyası kólemine tanıtqan, Qaraqalpaqstannıń materiallıq mádeniyatı, biybaha arxeologiyalıq obektlerin qırq bes jıldan aslam waqıt dawamında turaqlı, harmay-talmay miynet etip atırǵan, milliy mádeniyatımızdıń pidayısı – Ózbekstan qaharmanı, arxeolog – alım Ǵayratdin Xojaniyazovtıń ilimiy izertlewlerdegi mártlik hám mánawiy xızmetleri keleshek jaslarǵa úlgi hám maqtanısh bolatuǵınlıǵın atap ótti.
Qaraqalpaq mámleketlik universitetinen t.i.d., professor. B.Qosjanov «Ǵ.Xojaniyazov – úlkemiz tariyxıy miyrasın izertlewshi hám úgitlewshi» temasındaǵı bayanatı menen hám de t.i.k., doc. J. Hakimniyazov – «El xızmetinde húrmetke erisken ilimpaz Qaharman» atlı bayanatları menen qatnastı. Jáne de Óz IA QQB Axeologiya bólimi ilimiy xızmetkeri A. Bekbauliev – «Ǵayratdin Xojaniyazovtıń shet ellik alımlar menen birge islesiw nátiyjeleri» atlı bayanatı menen hám de Qaraqalpaqstan Respublikası tariyxı hám mádeniyatı mámleketlik muzeyi bólim baslıǵı E.Dawirxanova «Qaraqalpaqstan arxeologiyasın jáhánge tanıtqan ilimpaz qaharman» temasındaǵı bayanatları menen qatnasıp, olar pidaker alımnıń elimizdegi biybaha tariyxıy mádeniy esteliklerimizdi ilimiy izertlewler nátiyjesinde anıqlaǵan jańalıqların halqımızǵa úgit-násiyatlaw, ásirese keleshek áwladlarımızǵa jetkerip beriw seminardıń baslı maqseti ekenligin atap ótti. Ilimiy seminar juwmaǵında bayanatshılar ózleriniń pikir hám usınısların bildirip ótti. Bunnan soń seminar qatnasıwshıları Ǵ.Xojaniyazovtıń miynetlerine baǵıshlanǵan videofilm jıynalǵanlardıń názerine usınıldı.
Aralboyı arxeologiyasın jáhánge tanıtqan belgili alım, mehriban ustaz, kemtar insan Ǵ.Xojaniyazovtıń jarqın ómir jolı qálbimizde hámiyshe saqlanıp qaladı.
M.Tolıbaev
QMU Tariyx fakulteti arxeologiya kafedrası oqıtıwshısı
