Mámleketimizde háyel-qızlardıń hám balalardıń ruwxıy hám intellektual qábiletin rawajlandırıw, salamatlıǵın bekkemlew, shańaraq, analıq hám balalıqtı qorǵawdıń huqıqıy kepilleri jaratılǵan bolıp, ol zaman talabı tiykarında rawajlanıp barılmaqta. Atap aytqanda, saǵlam shańaraqtı qáliplestiriw arqalı jámiyette joqarı ruwxıy-tárbiyalıq ortalıqtı qarar taptırıw, shańaraq bekkemligin támiyinlew hámde onıń máplerin qorǵaw, saǵlam bala tuwılıwı hám onı tárbiyalaw máseleleri mámleket sıyasatı dárejesine kóterilgen. Sonı aytıw kerek, sońǵı jıllarda usı tarawdı isenimli qorǵaw sistemasın jánede rawajlanbaqta. Tıykarsız “isenimli qorǵaw” túsinigi keltirilmedi. Bul arqalı bar ámeliyattı qayta kórip shıǵıw, ómirde, ǵalaba xabar qurallarında real waqıyalıqtı sáwlelendiriw, tarawdaǵı mashqalalarǵa sheshim tabıw, talapqa juwap bermeytuǵın huqıqıy normalarǵa ózgerisler kiritiw, bul tarawdaǵı juwapkerlik is-ilájların jánede kúsheytiriw názerde tutılıp atır.
Tilekke qarsı, bul tarawda ámelge asırılıp atırǵan reformalarǵa qaramastan, unamsız jaǵdaylar, yaǵnıy háyel-qızlar, er jetpegenlerge qarata zorlıq hám basımlar, óz huqıq hám erkinliklerinen paydalanıwda tosıqlar elede ushırap turıptı. Onıń ústine, háyel-qızlar arasında óz huqıqların jaqsı bilmeytuǵın, turaqlı qıynaqqa ushıraǵın ushın qorqaq, hálsiz, qorǵawsız bolıp qalǵanları hám bar. Kóp halatlarda olar sud yaki basqa organlarǵa múrájaat qılmay, shańaraqlıq zorlıqqa shıdap jasap kelmekte, jánede ayanıshlısı, bul zorlıqqa onıń er jetmegen perzendleri hám guwa bolıp, olardıń jaqsı ortalıqta tárbiyalanıw huqıqları buzılıp atır. Balalardıń keleshekke isenimi joytılıp atır, bilim alıwǵa bolǵan qábileti tómenlemekte, ruwxıy halatına keskin mashqalalar kelip shıǵıp atır, usı arqalı ata-analıq statusına zıyan jetip atır. Shańaraqtaǵı zorlıq penen baylanıslı huqıqbuzarlıqlar jábirin birinshi náwbette háyeller tartadı. Bul kóplegen háyellerdiń huqıqları buzılıwına, turmıs tárzinen qanaatlanbay, hátte, óz janına qastıyanlıq dárejesine barıwına, er jetpegen perzendlerdiń ana mehrinen erte ayırılıwına sebep boladı. Sońǵı jıllarda háyeller menen baylanıslı bir neshe kewilsiz hádiyseler hám júz berdi. Bulardıń barlıǵı mámleketmizde sheshiliwi lazım bolǵan qatar ótkir mashqalar barlıǵın hám tarawdı tártipge salıwshı nızamshılıqta ayırım boslıqlar barlıǵın ańlatadı.
Sol sebepli, mámleketimiz basshısı háyel-qızlar hám balalardıń huqıqıy qorǵawın kúsheytiriw máselesine ayrıqsha toqtalıp, házirgi waqıtta basım hám zorlıqqa ushıraǵan háyellerdi qorǵawǵa alıw sistemasın jedellestiriw zárúrligi barlıǵın bir neshe bar aytıp ótken edi. Usı baslama barlıq mámleketlik mákemeleri hám mámleketlik emes shólkemleri tárepinen qollap-quwatlandı.
Álbette, bul ámeldegi nızamshılıq normaların puxta kórip shıǵıwdı talap qıladı. Sol múnásibet penen jaqında “Háyel-qızlar hám balalar huqıqları, erkinlikleri hámde nızamlı máplerin isenimli qorǵaw sisteması jánede shólkemlestiriliwi múnásibeti menen Ózbekstan Respublikasınıń ayırım nızam hújjetlerine ózgeris hám qosımshalar kiritiw haqqında”ǵı Nızam qabıl qılındı.
Oǵan bola, háyel-qızlar hám balalar huqıqların qorǵaw, olarǵa qarata nızamsız háreketlerdi islegenlik ushın juwapkerlik jánede kúsheytirildi, sonday-aq, shańaraqlıq zorlıq, shılqımlıq qılıw ushın juwapkerlik belgilendi.
Nızamda shańaraq (xojalıq) zorlıq ushın, shılqımlıq, háyeldi óz hámilesin jasalma túrde túsiriwge májbúrlegenlik ushın juwapkerlik kózde tutılǵan. Házirgi waqıtta, háyellerdi jınısıy baylanıs qılıwǵa májbúr etiw, turmıs qurıwǵa májbúrlew yaki tosqınlıq qılıw ushın jarasıw instituttı qollamawlıq hám belgilengen. Bulardıń barlıǵı zorlıqtıń aldın alıw hám onıń unamsız aqıbetlerin saplastırıwǵa xızmet qıladı.
Usı nızam búgingi kún ushın áhmiyetli aktual. Ol halqımızdıń huqıqıy sana hám mádeniyatın jánede asırıw, háyel-qızlar hám er jetpegenlerdiń huqıqların isenimli qorǵaw, olarǵa qarata isleniwi múmkin bolǵan basım hám zorlıqlardıń aldın alıw, usı háreketti islegen shaxslarǵa ádil jaza sharaların belgilew, shańaraqlarda ruwhıy tárbiyalıqtı jaqsılaw hámde balalar hám hayal-qızlar huqıqları menen baylanıslı xalıq aralıq reytinglerde mámleketimiz ornın jaqsılawǵa xızmet etedi.
Agzam USPANOV
Jınayat isleri boyınsha
Shımbay rayonı sudı baslıǵı
