Assalawma áleykum áziz zamanlaslar! Búgin Nawrız bayramı, onıń tariyxı hám tárbiyalıq áhmiyeti haqqında sóz etpekshimiz. “Nawrız” parsı tilinde “jańa kún”, “jańa jıl” degen mánilerdi bildiredi. Nawrız bayramı Orta Aziya hám Shıǵıs xalıqlarınıń eski-dástúriy jańa jıl bayramı.
Hár bir bayramnıń óz tariyxı bolǵanı sıyaqlı Nawrız bayramıda óz tariyxına iye. Nawrız haqqında bahalı maǵlıwmatlar babamız Beruniydiń “Kitob at tavxim”, “Áyyemgi xalıqlardan qalǵan estelikler” miynetlerinde ushırasadı.
Óz dáwiriniń belgili filosofı Omar Hayyam “Nawrıznama” kitabında : “… sóz qádirin biletuǵın bir dostım mennen Nawrızdı túsindirip beriwin hám qaysı patshanıń tusında bolǵanlıǵın soradı. Usı tiykarda “Nawrıznama”nı jazdım” deydi. Hamal jıldıń aylanıs jolındaǵı on eki aydıń (juldızdıń) biri. Jıl aylanısında kún hár bir juldızdı bir ayda basıp ótedi. Kúnniń hamal juldızına kiriwi báhár paslınıń kelgenligin bildiredi. Yaǵnıy, bul waqıt kún menen tún teńlesedi. Nawrızdıń tariyxı haqqında ápsanalar oǵada kóp. Aytıwlarǵa qaraǵanda, Ajam eliniń birinshi patshası Kasmars taxtqa otırǵannan keyin jıldıń hár ayı menen kúnlerine at qoyıwǵa hám adamlar bilip alsın, dep arnawlı jıl nama tayarlawǵa húkim etken. Usı maqset penen ol hamal ayınıń birinshi baslanǵan kúnin anıqlap, joqarı dárejeli basshıların jıynap, jıl esabının usı kúnnen baslap júrgiziwdi tarsırǵan.
Ańızda aytılıwınsha, Kasmars jıl esabınıń baslanıwı sebepli bul kúndi járiya etkende 365 (366) kúnnen turatuǵın bul jıldıń hár birinde 30 kún bar dep, onı 12 ayǵa bóledi de, olardı Allataalanıń ózi jaratqan perzentleriniń atı menen atadı. Kimde-kim Nawrız bayramında kewil xoshlı júrse, kelesi Nawrızǵa shekem tınısh, biyǵam ómir súredi, degen isenimde bolǵan.
Nawrızdıń kelip shıǵıwı Áyyemgi Iran Patshası Jamshidtiń atı menen de tıǵız baylanıslı eken. Jamshid óz patshalıǵınıń kúsh-qúdiretin arttırıw hám xalqına jaqsılıq islew maqsetinde puqaralarına kásip-óner hám isbilermenlikti úyretedi. Temirden hár qıylı áskeriy qural-jaraqlar, kúndelik turmısta qollanılatuǵın ásbap-úskeneler isletedi, jip iyirip turmısqa kerekli zatlar hám jıllı kiyimler toqıtadı. Monsha, úyler, saraylar saldıradı, adamlardı emlew ushın táwipshilik sırların ashadı. Keme soqtıradı, eginler ektirip, baǵlar jaratadı. Úlken arbalar soqtırıp, olardı júk tasıw hám barıs-kelis ushın paydalanadı. Patsha bunday qayırlı hám sawaplı isler menen birge dúnyada teńi-tayı joq “Qırıq minar”dı saldıradı. Sol minardıń pitken kúni báhárdegi kún menen túnniń teńlesken kúnine tuwrı keledi. Usınıń múnásibetine dúnyanıń barlıq ellerinen qonaqlar shaqırıp, úlken saltanatlı ánjuman ótkeredi. Usı imarattıń ashılıw saltanatı ótkerilgen kún menen túnniń teńlesken kúni “Nawrız” dep bul kúndi hár jılı belgilew haqqında sheshim qabıl etiledi. Sonnan baslap bul kúndi Shıǵıs xalıqları “jańa jıl”, “jańa kún”, “jıl bası”, “saltanatlı kún”, “tábiyattıń oyanıw paslı” retinde bayramlap kelmekte.
Qaysı bir maǵlıwmat yamasa ápsanaǵa tiykarlanbayıq Nawrızdıń payda bolıwı jaqsılıq hám sawaplı isler islew menen tıǵız baylanıslı.
Nawrızdıń tárbiyalıq áhmiyeti de oǵada úlken – bul kúni adamlar bir-birin qutlıqlaydı. Jaslar ata-anaların, jası úlkenlerdi, sonday-aq nawqaslardıń barıp kóredi. Bir-biri menen qapalasıp qalǵanlar jarasadı. Adamlar bir-birine jaqsılıq etiwge, shıraylı qatnasta bolıwǵa asıǵadı.
Shıǵıs xalıqlarınıń jıl bası esaplanǵan, bir neshe mıń jıllıq tariyxqa iye Nawrız bayramı xalqımız tárepinen keńnen belgilenip, saltanatlı jaǵdayda kútip alınadı. Sonday-aq, bul áyyam tek quwanıshlı, qızıqlı hám shadlı tamashalar menen ǵana emes, al insanlardıń bir-birine mehir-múriwbet, sıylasıǵınıń tımsalı sıpatında da xalqımız júreginen jıllı orın iyelegeni menen oǵada áhmiyetli.
Solay eken ilayım, shańaraqlarımızdan hesh qashan tınıshlıq, tatıwlıq, qut-bereket arımasın, hámiyshe shadlıq, áwmet yar bolıp, xalqımız aytqanınday hár bir kúnimiz Nawrız bolıp, milliy bayramımız bársheńizge múbárek bolsın, qálbimizde iyman, Ana jurtımızda tınıshlıq máńgi saqlansın!
QMU “Menejment hám ekonomika tiykarları” kafedrası docenti
Dawletmuratov Adilbay Mırzabaevich
