Múnásibet

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń «Belgili qaraqalpaq shayırı hám oyshılı Ájiniyaz Qosıbay ulı tuwılǵan kúniniń 200 jıllıǵın keńnen belgilew haqqında»ǵı qararı 2024-jıl 16-iyul kúni qabıl etilip, onda bir neshe áhmiyetli wazıypalar belgilep alınǵan.

Xalıq jırshılarınıń ishinde óz yadınan shıǵarıp sóz dóretiwshiler – shayırlar dep atalıp, olardıń shıǵarmaları jazba ádebiyat penen tıǵız baylanıslı. Zamanında hár bir xalıq ózi ruwxıy tuw etip kótergenindey, dúnyaǵa bir kelgen dana perzentin tuwıp, onı óziniń milliy altın besiginde terbetedi. Ol endi óz xalqınıń baxıt-ıǵbalı ushın, adamgershilik, haqıyqatlıq ushın janın jabbarǵa berip gúresiw úlgisin kórsetedi. Insan qálbin, onıń quwanıshların, xalıqtıń jaqsı niyetlerin, Watanǵa muhabbat hám sadıqlıq sezimlerin biytákirar sóz marjanları, qosıq qatarları menen jetkeriwdi óz ómiriniń mazmunı dep biletuǵın dóretiwshi tulǵalardıń miyneti júdá mashaqatlı, juwapkershilikli hám sharapatlı ekenligin bárshemiz jaqsı bilemiz. Qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırı, milletimizdiń ruwxıy tımsalı hám maqtanıshı Ájiniyaz sonday kórinistegi insan boldı.

Belgili qaraqalpaq shayırı hám oyshılı Ájiniyaz Qosıbay ulı óziniń ayrıqsha hám tereń mazmunlı dóretiwshiligi menen xalqımız mádeniyatı hám ádebiyatın rawajlandırıw, jaslardı patriotlıq hám iygilikli ideyalar ruwxında tárbiyalaw, ózbek hám qaraqalpaq xalıqları arasındaǵı ázeliy doslıq hám awızbirshilikti bekkemlewge múnásip úles qosqan belgili dóretiwshi bolıp tabıladı. Tereń oyshıl shayırdıń qosıq hám dástanlarında sawlelengen gumanistlik filosofiyalıq kózqaraslar el-jurtımız kewilinen tereń orın iyelegen.

Ájiniyaz Qosıbay ulı qaraqalpaqlardıń XIX ásirdegi shayırlarınıń ishinde eń úlken figuraǵa iye tariyxıy tulǵa esaplanadı. Ol 1824-jılı Moynaq royonınıń «Qamıs bóget» degen jerinde tuwıladı hám qaraqalpaqlardıń Qońırat arısı ashamaylı urıwlarınıń saquw tiyresinen bolıp esaplanadı. Dańqı jayılǵan shayır Ájiniyazdıń jazǵan qosıqları xalıq mápin jırlawı, sulıw lirika janrında qosıq jazıwdı iyelew arqalı kópshilikke keńnen málim bolǵan. Ol óz zamanındaǵı shayırlardan anaǵurlım joqarı turadı hám kóp ózgesheliklerge iye. Shayır Xiywada 1840-1844-jılları Qutlımurat inaq medresesinde oqıydı hám shıǵıs ádebiyatına qushaq ashqan shayır. Ol dáwirde Xiywa qalası kóplegen shayırlardıń jıynalǵan jeri edi. Hátteki ol jerde Maqtumqulı da oqıǵan.

Ájiniyazdıń ádebiy miyrası dúnya sóz óneriniń teńsiz dúrdanalarına, insaniyat aqıl-oyınıń biybaha ǵáziynesine aylandı. Shayır shaǵarmaların oqıǵan hár bir insan óziniń ruwxıy dúnyasın bayıtıp kelmekte. Ájiniyaz shıǵıs ádebiyatınıń úlgisi menen álipbe tártibinde shıǵarma jazıwǵa tırısqan. Bul shayırdıń «Ay álip», «Beri kel» h.t.b. qosıqlarınan belgili. Xiywadaǵı ataqlı Sherǵazıxan hám Qutlımurat inaq medreselerinde oqıp, arab, parsı hám túrk tillerin teńdey iyeleydi. Bul ullı tariyxıy tulǵa tek ǵana mámleketimizde emes, al pútkil regionımızda xalıqshıl shayır, jetik muǵallim hám ustaz, sheber sulıw jazatuǵın xatker sıpatında abırayǵa iye bolǵanlıǵı ayrıqsha itibarǵa ılayıq bolıp tabıladı. Ájiniyaz jaslıǵında medresede oqıw menen bir qatarda kóplegen kitaplardı kóshirip, belgili xatker bolıwı menen de tanıla baslaǵan. Ol on altı jasında Nawayı diywanın kóshirgenligi haqqında maǵlıwmatlar bar. Bul xalıqlarımız arasındaǵı máńgi doslıqtıń ájayıp úlgisi esaplanadı.

Ájiniyaz ózi jasaǵan zamandaǵı shıǵıs ádebiyatı klassikleriniń shıǵarmalarınan úlgi alıp, qaraqalpaq qosıq qurılısında jańa muxammesler stilin payda etti. Ózi jasaǵan dáwirdegi xalıqtıń ómirin jaqsı bilgen, xalıq penen birge jasaǵan, sol dáwirdegi shayırlardıń eń bilimli, kóz-qarası keń mádeniyatlı adam bolǵan. Ataqlı shayır Berdaq «Esittim Ájiniyaz sózin» dep Ájiniyazǵa húrmet penen qaraydı hám onı ustazlar qatarında kórgen.

Ájiniyaz xalıq shayırı, xalıq jırshısı, jazba ádebiyattıń jetik wákili hám kompozitor, xosh hawaz adamı bolǵan. Onıń gózzal dóretpeleri túrkmen, qazaq, qırǵız hám basqa tuwısqan xalıqlar tárepinen de jaqsı kórip oqılmaqta. Biz adamgershilikke tán bolǵan mártlik, dostına sadıqlıq kibi joqarı pazıyletlerdi áyne Ájiniyaz qosıqları arqalı jáne de tereń ańlap jetemiz. Usı mazmunda, kimdur qaraqalpaq xalqınıń qálbin, júregin bilmekshi bolsa, áweli Ájiniyaz shıǵarmaların oqıwı kerek, – desek asıra aytqan bolmaymız. Onıń qosıqları óziniń tereń mánisi, xalıqshıl mazmunı sebepli baqsı hám shayırlarımızǵa ilham berip, hámiyshe ortalıqlarda atap ótiledi.

Ájiniyaz Qosıbay ulı tuwılǵan kúniniń 200 jıllıǵın bayramlaw YuNESKOnıń xalıq aralıq yubileyler rejesine kirgizilgeni de onıń dóretiwshilik miyrasları ulıwma insanıylıq áhmiyetke iye ekenliginen dárek beredi. Búgingi kúnde dúnya mádeniyatın qaraqalpaq ádebiyatınıń belgili shayırı Ájiniyazdıń mazmunlı qosıqlarısız kóz aldımızǵa keltirip bolmaydı. Shayırdıń óz xalqınıń qálbin, onıń jaqsı niyetlerin hám dártin tereń qosıq qatarları menen jırlaǵan shıǵarmaların ruwxıy dúnya xalqı jaqsı biledi.

Búgingi kúnde mámleketimizde málimleme-kommunikaciya texnologiyaların jedel rawajlandırıw menen birgelikte, jámiyetimizde kitapqumarlıq mádeniyatın jetilistiriw, milliy hám dúnya ádebiyatınıń eń saylandı úlgilerin baspadan shıǵarıwǵa ayrıqsha itibar qatarılıp, usı jerde belgili shayırdıń “Saylanba dóretpeleri” kompleksin ózbek hám qaraqalpaq tillerinde járiyalaw, onıń ómiri hám dóretiwshilik islerine baǵıshlap dóretilgen kórkem, ilimiy-ǵalabalıq dóretpelerdi qayta baspadan shıǵarıw, mámleket buyırtpasına muwapıq Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ómiri hám dóretiwshiligine arnalǵan saxnalıq shıǵarmalardı hám “Ájiniyaz” kórkem-publicistikalıq filmin jaratıw baslı áhmiyetke iye bolıp esaplanadı.

Nókis qalasında shayır dóretpesine arnalǵan “Ayt, sen Ájiniyazdıń qosıqlarınan” atamasında mámleketimiz jas dóretiwshileriniń tańlawın, dóretiwshilik mektepleri oqıwshıları arasında Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ómiri hám shıǵarmalarına arnalǵan dóretiwshilik tańlawın ótkeriw názerde tutılǵan.

Sonday-aq, Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında shayır muzeyin shólkemlestiriw, Ájiniyaz Qosıbay ulınıń Moynaq rayonındaǵı qábirin abadanlastırıw hám oǵan estelik ornatıw, usı rayonda Ájiniyaz Qosıbay ulı atındaǵı ekopark qurıw belgilengen bolıp, bul teberik orında shayırımızdı eske alarda kelesi áwladlar da bul jerge ornatılatuǵın jańa eskertkish etegine tereń húrmet penen gúl qoyatuǵınlıǵın oylap, lázzetli sezimlerge bóleneseń. Álbette, bul sezimler, sonıń menen birge, shayır miyraslarınıń keleshegi haqqında tereń oylanıwǵa da iytermeleydi.

Mámleketimizdegi joqarı hám orta arnawlı, professional, ulıwma orta bilim beriw mákemeleri, miynet jámáátleri hám máhállelerde belgili jazıwshı hám shayırlar, ilimpazlardıń qatnasıwında Ájiniyaz Qosıbay ulı tuwılǵan kúniniń 200 jıllıǵına arnalǵan hám kórkem ádebiyatqa baylanıslı ushırasıw keshelerin shólkemlestiriw atap ótilgen.

Jáne de 2024-jıldıń sentyabr ayında Kórkem óner akademiyasınıń Oraylıq kórgizbeler zalında shayırdıń ómiri hám dóretpelerine arnalǵan kitaplar, súwretlew kórkem óneri dóretpeleri hám xalıq ámeliy kórkem óneri úlgileri kórgizbesin ótkeriw, 2024-jıldıń oktyabr ayında Qaraqalpaq Mámleketlik universiteti hám Áliysher Nawayı atındaǵı Tashkent mámleketlik ózbek tili hám ádebiyatı universitetinde ullı shayırdıń kórkem ádebiyatqa baylanıslı miyrasların úyreniw temasında xalıq-aralıq ilimiy-ámeliy konferenciyalar shólkemlestiriw, 2024-jıldıń noyabr ayında Áliysher Nawayı atındaǵı Ózbekstan mámleketlik akademikalıq úlken teatrı hám Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik akademikalıq teatrında Ájiniyaz Qosıbay ulı tuwılǵan kúniniń 200 jıllıǵına arnalǵan saltanatlı ádebiy kórkem eslew keshelerin shólkemlestiriw sıyaqlı iygilikli isler belgilep alınǵan.

Millionlaǵan adamlardıń itibarında bolǵan, mádeniyat, ádebiyat hám kórkem óner degen muqaddes jerge qádem qoyǵan hár bir dóretiwshi shayır hám jazıwshı álbette, bárinen burın óz xalqınıń qálbine qulap salıp, onıń dártine dárman bolıwǵa umtıladı. Biziń háwes qılsa arzıytuǵın ullı tariyxımız, ullı tariyxıy áwladlarımız bar eken, nesip etse háwes qılsa arzıytuǵın ullı keleshegimiz, ullı ádebiyatımız hám kórkem ónerimiz de, álbette, boladı.

Ulıwma alǵanda, insan ózin-ózi tanıwı, erkin oy-pikir júrgiziwi, óziniń ádiwli milliy qádiriyatların qásterlep saqlawı, teberik ata-babaların eslep hám olardıń ruwxın shad etiwi muqaddes ádiwli minnet bolıp esaplanadı.

Salamat Sulaymanov,

QMU tariyx fakulteti dekanı, t.i.d., docent.

Murat Tolıbaev,

QMU arxeologiya kafedrası oqıtıwshısı.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi