Hár bir xalıqtıń sociallıq-ekonomikalıq, mádeniy rawajlanıwına úlken úles qosqan ádiwli insanları boladı. Olardı xalqı tereń húrmetleydi hám dóretken miynetlerin joqarı bahalaydı. Solardıń biri keń jámiyetshilikke ilimpaz, pedagog, ustaz retinde tanılǵan tariyx ilimlerninń kanditatı, docent Jumamurat Arzıxanov edi. Bul insan turmısta da, dóretiwshilik jolında da imkaniyatlardan jemisli paydalanıp, shákirt tayarlawda hám ilimge úlken úles qosqan Qaraqalpaqstan tariyxshılarınıń belgili wákili bolıp esaplanadı.
Jumamurat Arzıxanov 1931-jılı 15-martta Kegeyli rayonına qaraslı Xalqabad awılında diyqan xojalıǵında dúnyaǵa kelgen. Shańaraqta ákesi Arzıxan, anası Ayımxan. Bulardıń tort perzenti bolıp, ol tuwısqanlarına júdá mehriban edi. Kadrlardıń jetispewshiligine baylanıslı ol óziniń miynet jolın 1948-jılı sentyabr ayınan Xalqabad qalasındaǵı orta mektepte oqıtıwshı bolıwdan baslaǵan. Ol óziniń ana tili menen birge ózbek tili, rus tili hám qazaq tillerin jaqsı bilgen. Mektepte islegen waqtında pedagogikalıq sheberligi menen kózge túsip, 1949-jılı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutına oqıwǵa kirip, 1953-jılı tabıslı tamamlap shıqtı. 1960-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń aspiranturasınıń “KPSS tariyxı” kafedrasına oqıwǵa kirip, 1963-jılı pitkerip shıǵadı. Óziniń bilimin jetilistiriw hám tolıqtırıw ushın bir neshe qayta tayarlaw kurslarında bolǵan. Moskvada úsh ret, Tashkent universitetinde eki ret oqıp keldi. Húrmetli ustazımız bul izleniwleri dawamında joqarı jetiskenlikler menen ajıralıp turdı.
1963-jılı oktyabrden baslap Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń “KPSS tariyxı” kafedrasınıń aǵa oqıtıwshı bolıp islegen. 1965-jılı oktyabrden baslap Ózbekstan Kommunistlik partiyası Qaraqalpaqstan Oblastlıq kompartiyasınıń lektor gruppasınıń baslıǵı bolıp bes jıl xizmet etti. 1970-jılı fevral ayınan baslap Nókis mámleketlik universitetinıń “KPSS tariyxı” kafedrasına basshılıq etti. 1982-jıldan baslap “KPSS tariyxı” kafedrasında docent, 1992-jılı sentyabr ayınan baslap “Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan tariyxı” kafedrasında docent bolıp isledi. Ustazımız jumis babında shólkemlestiriwshi, oǵada talapshań, ha‘r bir istiń nátiyjesin talap etetuǵın insán edi. Ol kóplegen respublikalıq hám xalıq aralıq konferenciyalarda mámleketimizdiń tariyxı hám onıń áhmiyetli máseleleri boyınsha bayanatlar jasap, xalqımız tariyxın keń jámiyetshilikke úgit-násiyatlawǵa úlken úles qostı.
Jumamurat Arzıxanov 1963-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń “Tariyx” kafedrasında “KPSS tıń XX hám XXI syezdi aralıǵındaǵı miynetkeshlerdiń kommunistlik tárbiyası boyınsha Qaraqalpaqstan ASSR partiya shólkeminiń xizmeti” degen temada kandidatlıq dissertaciyasın jaqladı.
Ol “Qaraqalpaqstanda millet máselesin ámelge asırıw” degen temada úlken jumıs isledi. Bul tema haqqında qaraqalpaq milletiniń payda bolıwı haqqında respublikalıq ilimiy teoriyalıq konferenciyalarda hám jámiyetshilik arasında úgit-násiyat jumısların ámelge asırdı. Jumamurat Arzıxanov uzaq islegen miynet jolı dawamında 25 ten artıq ilimiy pedagogikalıq maqalalar jazdı. Bul maqalalarında hár bir tarawdıń jetiskenliklerin, kemshiliklerin, siyasıy hám ekonomikalıq jaǵdayların anıq ashıp bergen. Qaraqalpaqstanda ilim tarawında tabıslı xizmet etken, miynet súygishligi menen ilimpazlar arasında kózge túsip, tabısların qolǵa kirgizip, óziniń múnásip úlesin qosqan ilimpaz boldı.
Belgili ustazımızdın’ pútkil ómir jolı, xizmeti student jaslar ushın órnek boldı. Onıń oqıtqan, bilim bergen keshegi student shákirtleri jámiyetimizdiń túrli tarawlarında ǵárezsiz mámleketimizdiń gúlep rawajlanıwına, xalqımızdıń siyasıy hám ekonomikalıq rawajlanıwın tezlestiriw jolında tınımsız xizmet etken hám házirde de xizmet etpekte.
Jumamurat Arzıxanov “Sovet Qaraqalpaqstanı” gazetasındaǵı “Lektor hám lekciyalar” atlı maqalasında miynetkeshler arasında lektorlardıń alıp barǵan xizmetleri, olardıń jetiskenlikleri, kemshilikleri haqqında aytıp ótedi. Bunnan tısqarı lektor lekciyanı tıńlawshıǵa qalay oqıw kerekligi, tıńlawshınıń dıqqatın qalay tarta alıw kerek ekenligi hám lektorlarǵa lekciya waqında nelerge itibar beriw kerek ekenligi haqqında kóplegen máslahátler berilgen. Bul máslahátler pedagoglar ushın, keleshektegi bolajaq pedagoglar ushın olardıń jumıs alıp barıw principinde úlken áhmiyetke iye bolıp tabıladı.
Húkimetimiz belgili tariyxshı Jumamurat Arzıxanovtıń kóp jıllıq xizmetin joqarı bahalap, “Qaraqalpaqstanǵa miyneti singen mádeniyat xizmetkeri” húrmetli ataǵın berdi. Ol “Miynette erligi ushın” medalı menen jáne de Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Húrmet jarlıqları menen sıylıqlandı.
Solay etip, Jumamurat Arzıxanovtıń o‘ziniń ómirinde Qaraqalpaqstanda tariyxshı, pedagog kadrlardı tayarlaw hám Qaraqalpaqstan Respublikası ilim tarawına óziniń úlken úlesin qosıp, Ózbekstan Respublikasında tariyx iliminiń rawajlanıwına úlesin qosqan ustaz, pidayı insan, tariyxshı alım sıpatında biziń yadımızda jarqın esteligi saqlanıp qaladı.
«Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan tariyxı» kafedrası,
tariyx ilimleriniń kandidatı, doc. A.Qudiyarov.
