Tariyx fakulteti 2 kurs Arxeologiya tálim baǵdarı studentleri ámeliyattın’ birinshi kunin Hákim ata Sulayman Baqırǵaniy kompleksin ziyaratlaw menen basladı.
Sulayman Baqirǵaniy maqbarasinin qubla-shiǵis tárepinde jaylasqan eski tilewxana(siyiniw orni)da arxeologiyaliq izertlew jumısları alıp barılıp, bunda diywal jaǵalap 3×2 m kóleminde transheya hám 2 jerden 2×2 m kóleminde shurf taslanıp, izertlew jumısları dawam ettirildi. Jaylasıw ornına qaray otırıp, tuwra tórt múyeshli kóriniske iye eski namazgax- tilewxana ornı ekenligi anıqlanıp, maydanı 19,7 x 13 m. quraydı. Mádeniy qatlamınan bul jerlerdi bir neshe mártebe suw basqanlıǵı anıqlandı. Sebebi onıń qatlamlarında qumlı, sazlı, aq-sarǵısh shirindi qatlamları anıqlandı. Onıń qubla-batıs bóleginiń diywal izleri saqlanǵan bolıp, hár túrli hám tártipsiz jaylasqan pisken gerbishleriniń ólshemleri 27x27x6; 26x26x4,5; 25x25x4 sm. Alebastr plita bólegi de tıbılıp, onıń ólshemi 21x17x2,3 (3); 20x9x6,5 sm. Bul qurılıs materialınan namazgax diyualların tegislep sıbawda paydalanǵanı itimalǵa jaqın. Batıs tárepinde diywal izleri anıqlanbadı, keyin ala ol jerge qábirler qoyılǵan. Byl eski namazgax-tilewxana ornı súwretke túsirilip, ólshemleri alınıp hám sızılması sızıldı.
Hákim ata memoriallıq kompleksiniń arqa-batıs tárepindegi eski say boyınıń ústińgi qatlamınan XII-XIV ásirlerge tiyisli keramika buyım bólekleri, shishe qaldıqları tabıldı.
Sonday-aq, Hákim ata memoriallıq kompleksiniń qubla-shıǵıs tárepindegi dárwazasına jaqın jaylasqan mákan orında da qazıw izertlew jumısları dawam ettirilip, bul jerden alınǵan dáslepki nátiyjeler boyınsha Hákim ata jasaǵan dáwirge tiyisli ójireniń diywal izleri anıqlandı. Házirshe diywallarınıń qubla hám shıǵıs tárepleri ashılıp, olar hár túrli ólshemdegi pisken gerbishten órilgen bolıp eni 90 sm di quraydı. Álbette diywallarınıń ústingi qatlamı unıraǵan hám qaptalına qulaǵan bolıp, onıń tek ǵana tómengi 10 qatarı jaqsı saqlanǵan. Pisken gerbishtiń ólshemleri 27x25x6; 26x25x5; 24x25x4; 22x21x5,5; 24x24x5; 21x21x5 sm. Qosımsha jańalıq bul gerbishler ılay gezinde qol barmaqları menen oyıp túsirilgen hár túrli belgilerge iye bolıp, sxematikası boyınsha bir tayaq, qos tayaq, úsh tayaq, tórt tayaqtan ibarat bolıp, olar gerbishtiń ústińgi bóleginiń bir kaptalında, shetinde hám diagonalında jaylasqan bolıp, tigine, kesesine, yarım sheńber, «П» tárizli, «T» tárizli, «H» tárizli, súyir bolıp keledi. Ayırımlarınıń oraylıq bóliminde aylanasına hár biri on noqattan ibarat eki sheńber tárizli belgileri de ushırasadı. Bul belgiler álbette onı islep shıǵarıwshı ustanıń yamasa belgili bir ruw wákillerine tiyisli bolsa kerek. Anıqlanǵan gerbishlerinde hesh qanday belgige iye emesleri de ushırasadı.
Jáne bir itibar qaratatuǵın jeri edeni pisken gerbish penen qaplanǵan bolıp, onıń batıs tárepinde aq tastan jonıp islengen geometriyalıq ornamentke iye baza kolonna hám qaptalında qattı aǵashtan oyıp naǵıslanıp islengen ústin tabıldı. Edenge tóselgen gerbishlerdiń ornamenti bir tárepke arqa hám qubla baǵdar boylap tóselgen. Jáne de edennen metall buyımları, shirigen aǵash, shiyshe sınıqları, keramika bólekleri, alebastr qaldıqları hám kúl qatlamları da tabılmaqta.
Ulıwmalastırıp aytqanda, bul tabılǵan ójireniń gerbishleri xronologiyalıq jaqtan Xorezmshaxlar hám Altın Orda dáwirine tán bolıp, olar XII-XIV ásirler menen yaǵnıy, Hákim Ata Sulayman Baqırǵaniy jasaǵan dáwiri hám onnan keyingi dáwirler menen sıbaylasadı.
Sulayman Baqırǵaniydiń kewil hám qoldıń tazalıǵı, sociallıq ádillik, miyrim-shápáát, qayır-saqawat, doslıqtı saqlaw, hújdannıń pákligi, ata-babalar miyrasın qásterlew haqqındaǵı oyları búgingi kúnimiz ushın oǵada áhmiyetli. Xákim ata –Sulayman Baqırǵaniydiń ájayıp miyraslarınıń toǵız ásirge shamalas waqıttan berli óziniń qunın joǵaltpay, xalqımız tárepinen qásterlenip saqlanıp kiyatırǵanlıǵınıń da sırı, mine usılardan ibarat bolsa kerek.
QMU Tariyx fakulteti Arxeologiya kafedrası úlken oqıtıwshısı – S.SAYPOV.,
assistent oqıtıwshı – M.TOLÍBAEV
