Mádeniyat – Moynaqtan baslanǵan

Tariyx, kórkem-óner hám mádeniyat jasasa,

Millet hám xalıq, pútkil insaniyat erkin jasaydı.

Sh.M.Mirziyoev

Ǵárezsizlikke erisken jıllarımızdan baslap, milliy qádiriyatlarımızǵa, ata-babalarımız miyrasına ayrıqsha itibar hám dıqqat qaratıla baslandı. Nátiyjede kóplegen áwliye hám ulamalarımızdıń bay mádeniy miyrası qayta tiklenip, teberik shıǵarmaları baspadan shıǵarılıp, olar haqqında jańa ashılıwlar qolǵa kiritilmekte.

Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev 2022-jıl fevral ayında Qaraqalpaqstanǵa saparı waqtında mádeniyat tarawına tiyisli ayırım usınısların bildirip, Moynaq rayonı aymaǵında Xoja Axmet Yassawiydiń shákirti, sufizm táliymatınıń belgili wákili Sulayman Baqırǵaniy – Hákim ata maxbarası jaylasqan bolıp, 2022-jıl Hákim ata Sulayman Baqırǵaniydiń 900 jıllıǵına aranalǵan xalıq aralıq konferenciyanı shólkemlestiriw, onıń maxbarasın abad etiw hám shıǵarmaların baspadan shıǵarıw boyınsha áhmiyetli wazıypalar belgilengen edi .

Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi májilisiniń 2022-jıl 15-sentyardegi bayanlamasına tiykar, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń 2022-jıl 17-sentyabr №1513 S/5-sanlı buyrıǵına sáykes Tariyx fakulteti «Arxeologiya» kafedrası baslıǵı, t.i.k., docent J.Hákimniyazov, (PhD) S.Saypov hám assistent-oqıtıwshı M.Tolıbaevlardıń basshılıǵında bakalavr baǵdarı «Arxeologiya» qániygeligi studentleri menen birgelikte Xoja Axmet Yassawiy tariqatınıń dawamshısı bolǵan Sulayman Baqırǵaniy – Hákim ata tuwılǵanınıń 900 jıllıǵına arnalǵan xalıq aralıq konferenciyası qatnasıwshıların Sulayman Baqırǵaniy zıyarat ornı átirapında sońǵı jılları alıp barılıp atırǵan arxeologiyalıq qazıw jumıslar menen jaqınnan tanıstırıw maqsetinde, belgilengen orınǵa usı jıldıń 17-sentyabr kúni jetip keldi. 

Jańa izertlewler barısında aldın anıqlanǵan qısqı hám jazǵı meshittiń shıǵıs tárepinde eki ójireniń ornı anıqlandı. Olardıń birinshisi 3,60×3,73 m. ólshemge iye bolıp, ójire qısqı meshittiń shıǵıs tárepinde jaylasqan hám kirer esigi qublaǵa qaraǵan. Onıń polı saz ılaydan sıbalǵan hám oraylıq bóliminde kúldiń qatlamı anıqlandı. Pol qatlamınan kók tas, metall buyımları, shirigen aǵash, shiyshe sınıqları, keramika bólekleri, alebastr qaldıqları hám pisken gerbishtiń fragmentleri tabıldı.

Ekinshi ójire 6,95 x 3,78 m ólshemge iye bolıp, birinshi ójireniń arqasında jaylasıp, esigi arqa tárepte. Polınıń yarımına pisken gerbishler (27x27x5, 26x26x5, 22x22x5 sm.) tóselip, qalǵan bólegine qamıs jayılǵan. Kirer esiginiń shep tárepinde, yaǵnıy shıǵıs diywalǵa jabıstırılıp 1,55×2,35 m. pishimdegi sufa ornalasqan. Sufa poldan 20 sm. biyiklikte jaylasqan hám ústingi bólegine gips jaǵılǵan. Onıń qasında kók tastan jonıp islengen bir baza kolonna jaylasqan. Ójireniń ishki diywalı gips penen sıbalǵanlıǵı anıqlandı.

Bul tabılǵan ójireniń gerbishleri xronologiyalıq jaqtan Xorezmshaxlar hám Altın Orda dáwirine tán bolıp, olar XII-XIV ásirler menen yaǵnıy, Sulayman Baqırǵaniy jasaǵan dáwir hám onnan keyingi dáwirler menen sıbaylasadı.

Eki ójire diywallarınıń qalıńlıǵı 70 sm, tómengi 5 qatarı 80 sm. enlikte órilgen. Diywalları bir neshe mártelep suw tasqınına ushıraǵanlıǵı sebepli, ayırım jerleri ishke hám sırtqa qıysayǵan. Eń bálent saqlanǵan jeri 22 qatardan ibarat.

Alımlar menen oylasqan halda juwmaq sonnan ibarat bul eki ójire meshittiń qaptalında jaylasqan orta ásirlerge tiyisli eski mektep degen pikirler payda bolmaqta. Bul jerde Sulayman Baqırǵaniy babamız óziniń bir neshe shákirtlerine kewil hám qoldıń tazalıǵı, sociallıq ádillik, miyrim-shapáát, qayır-saqawat, doslıqtı saqlaw, ata-babalar miyrasın qásterlew hám hújdannıń pákligi haqqında tálim-tárbiya bergen bolıwı múmkin.

Usı orında Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoevtıń Moynaqqa rásmiy saparlarınan birinde: «Mádeniyat Moynaqtan baslanadı». Eger kimdur biziń reformalarımızǵa gúman menen qarasa, Moynaqqa kelip kórsin  – degen danalıq sózi óziniń tastıyıǵın tapqanday sezilip, Baqırǵan eli orta ásirlerdegi ilim-pán rawajlanǵan mádeniyat oraylarınan biri ekenligin ańlatpaqta.

Álbette bunday ashılıwlardı keleshek izertlewlerimizde de dawam ettiremiz, – degen jaqsı niyettemiz.

J.Hákimniyazov – t.i.k., docent.

M.Tolıbaev – assistent.

[2]«Xalq sózi» gazetasi, 2018 yil, 18-noyabr, № 237 (7195) Juma, 1-b.