Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń Oliy Májiliske jollaǵan Múrájatnaması – mámleket siyasiy turmısındaǵı eń áhmiyetli waqıya bolıp, 2017-jıldan beri dástúrge aylanǵan bul múrájatnamada tamamlanıp atırǵan jıldaǵı tiykarǵı kórsetkishler, jańa jılǵa mólsherlengen maqset hám wazıypalar belgilep beriledi.
Tezlik penen rawajlanıp atırǵan búgingi zamanda xalıqtıń da talap hám mútájlikleri artıp barmaqta. Solay eken, mámleketimiz rawajlanıwın jańa basqıshqa alıp shıǵıw ushın basqarıw sistemasın, nızamshılıqtı da, jámiyetimizdi da ózgertiw lazım. Sol sebepli, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoev «Aldın – insan, keyin – jámiyet hám mámleket» degen ideyanı Konstituciya hám nızamlarımızǵa, kúndelikli turmısımızǵa sińdiriw kerekligin, sonday-aq, házirgi kúndegi túrli sınawlar hám aldınnan bilip bolmaytuǵın qáwip-qáterlerdi jeńip ótetuǵın milliy mámleketshiligimiz tiykarların bekkemlew zárúrligine itibarın qaratadı.
“Jámiyet – reformalar baslamashısı” principi tiykarında barlıq máseleler boyınsha xalıqtıń pikir hám usınısların inabatqa alǵan halda, mazmun-mánisi insan mápi hám keleshek áwladlarǵa múnásip xızmet qılatuǵın, jańa Ózbekstanǵa say bolǵan Konstituciyanı hár tárepleme oylap, asıqpastan islep shıǵılıwı hám Konstituciya joybarı ulıwmaxalıqlıq referendumǵa alıp shıǵılıwı xalqımızdıń hár bir puqarasınıń konstituciyalıq huqıqları támiynleniwine xızmet qıladı.
Múrájatnamada mámleketimiz Prezidenti tárepinen 2023-jılda ámelge asırılatuǵın baslı baǵdarlar belgilep berilip, mámleket basqarıwında ıqsham hám nátiyjeli basqarıw sistemasına ótiwdi usınıs etip, bul baǵdarda tiykarınan tómendegiler basshılıqqa alınıwı názerde tutılǵan:
Hákimshilik reformalardı ámelge asırıw basqıshında ministrlikler reformalanıp, húkimet jumıs usılı da túpten ózgeriwi, eń dáslep, ministrlik hám uyımlar sanı 61 den 28 ge shekem qısqartılıwı arqalı, hár bir ministrlik tiyisli tarawda mámleket siyasatın ámelge asırıwǵa juwapker bolıp, tarmaq quramındaǵı komitet, agentlik hám inspekciyalarǵa basshılıq qılıwı názerde tutılǵan. Mámleketlik xızmetshiler sanı 30-35 payızǵa qısqartılıp, tejelgen qarjılar sociallıq máselelerge jumsaladı. Bul ózgerisler óz gezeginde hár bir ministrdiń siyasiy jaǵdayı, Prezident, parlament hám jámáátshilik aldındaǵı juwapkershiligi artıwına, ministrlikler iskerliginde ashıqlıq, nızamlılıq, nátiyjelelik hám sapa kórsetkishleriniń joqarılawına xızmet qıladı.
Múrájatnamada insan huqıq hám erkinliklerin isenimli qorǵaw mexanizminiń jaratıw Prezidentimiz dıqqat orayında bolıp, sud-huqıq sistemasında jańa ózgerislerdi ámelge asırıw lazımlıǵın aytıp ótedi. Sol menen birge, búgingi kúndegi, ádil sudlaw tarawındaǵı ayırım kemshiliklerge, atap aytqanda, tergew sapasınıń tómenligi, sudlarda adamlardıń áweregershiligi, sud qararları orınlanbay atırǵanlıǵına toqtalıp ótedi.
Bul máselelerdi saplastırıw maqsetinde huqıq qorǵaw uyımların jańasha islewge úyretetuǵın, ádil sudlaw sapasın asıratuǵın sistema jaratıw lazımlıǵına itibar qaratıp, tómendegilerdi, atap aytqanda:
– puqaralardıń sud mekemelerine qatnawında qolaylılıq jaratıw maqsetinde wálayat sudlarınıń wákilligi hám juwapkershiligin asırıw;
– tintiw ótkiziw, telefon sóylesiwlerin esitiw, múlkti xatlawǵa sankciya beriw wákilligi prokurordan sudlarǵa ótkiziliwi arqalı múlk huqıqın sheklewge tiyisli hár qanday háreket tek sud arqalı ámelge asırılıwı;
– tergew sapasın asırıw boyınsha sistemalı sharalar kórilip, tergew uyımları shaxstı ayıplaw ushın emes, jınayattı áshkara etiw arqalı haqıyqattı anıqlawǵa xızmet qılıwı lazımlıǵı;
– sudta islerdi kóriwde qatnasatuǵın óz aldına prokurorlar korpusı qáliplestirilip, olar arnawlı túrde oqıtılıwı, isti sudta kóriwde obektiv, ǵárezsiz bolıwı nızam menen belgileniwi;
– ádil sudlawdı támiynlew maqsetinde qorǵawshılar huqıqları hám wákillikleri keńeytilip, jınayat isi sudlarǵa tek ayıplaw juwmaq penen emes, al qorǵawshılar pikiri menen birge qabıl qılınıwı;
– waqtınsha uslap turıw orınlarındaǵı insan huqıqları buzılıwınıń aldın alıw maqsetinde, bunday orınlarǵa alıp kelingen shaxslardı esapqa alıwdıń onlayn sisteması engiziliwi hám júzdi (bet-álpetin) tanıw úskenesi ornatılıwı;
– hákimshilik sudlar iskerligi jańa basqıshǵa alıp shıǵılıp, hákimshilik sudlarǵa hákim qararınan narazı bolıp múrájáát qılınǵan jaǵdayda, islerdi eksterritorial tártipte, yaǵnıy basqa aymaqta da kórip shıǵıw ámeliyatı engiziliwi;
– korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha nızamlar qabıl qılınıp, huqıqıy tiykarları jánede kúsheyttirilip, jasalma monopoliyaǵa, ulıwma korrupciyaǵa imkan jaratuǵın barlıq boslıqlar saplastırılıwı sıyaqlı wazıypalardı ámelge asırıw názerde tutılǵan.
Demek, Múrájatnamada belgilep berilgen mámleket basqarıw sisteması, insan huqıq hám erkinlikleri, sud-huqıq tarawın reformalawdıń baslı baǵdarları mámleketimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoevtıń «Hesh kimniń umıtıwǵa haqqısı joq – nızam talapları hám insan huqıqları – biz ushın joqarı qádiriyat» degen ideyası tiykarında insan huqıq hám erkinliklerin qorǵawǵa hám támiynlewge qaratılǵan.
Insan huqıqları, mámleketlik huqıq hám basqarıw
kafedrası assistenti, yuridika ilimleri boyınsha
filosofiya doktorı (PhD) S.Amaniyazova
