XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarında Túrkstanda payda bolǵan jadid háreketiniń tiykarǵı maqseti jámiyettiń rawajlanıwı ushın zárúr bolǵan barlıq tarawlarda jańa ideyalardı engiziw edi. Búgúngi kúnde Ózbekstanda erkin puqaralıq jámiyet, huqıqıy demokratiyalıq mámleketti bekkemlewde jadidlerdiń gumanistlik aǵartıwshılıq ideyaları- pikirleri, ruwxıy kúsh-quwat dáregi retinde ayrıqsha itibar qaratılıp atır.

2023-jıl 6-7 mart kúnleri Tashkent qalasında Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti janındaǵı Repressiya qurbanların eslew mámleketlik muzeyi, Turkiy mámleketler shólkemi, Respublika ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı hám taǵı basqa shólkemler jáne mákemeler menen birgelikte ótkerilgen “Jadidlerdiń bilimlendiriw háreketi: ideyaları, maqsetleri, wazıypaları hám Túrkstandı rawajlandırıwǵa qosqan úlesi” atamasındaǵı xalıq aralıq ilimiy-ámeliy konferenciya bolıp ótti. Konferenciyaǵa Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti janındaǵı Represssiya qurbanların eslew muzeyi direktorı A.Qudiyarov, muzey xızmetkeri A.Alimbetovlar «Qaraqalpaqstanda jadidshilik háreketiniń qáliplesiw hám rawajlanıw tariyxınan atamasındaǵı bayanatı menen qatnasıp qaytqan edi.
2023-jıl 11- 12-dekabr kúnleri “Jadidler: milliy ózlik, ǵárezsizlik hám mámleketshilik ideyaları”atamasında Milliy mass-medianı qollap-quwatlaw hám rawajlandırıw jámiyetlik fondı, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti janındaǵı Repressiya qurbanların eslew mámleketlik muzeyi, Ózbekstan Respublikası Ilimler akademiyası Tariyx institutı hám Túrkiy mámleketler shólkemi menen birgelikte konferenciya ótkerilgen edi.
Konferenciyada Ózbekstanlı ilimpazlardan tısqarı Qazaqstan, Qırǵızstan, Tájikstan, Túrkmenstan, Ázerbaydjan, Túrkiya, Rossiya Federaciyası, Vengriya, AQSh, Germaniya, Niderlandiya, Shveciya, Yaponiya hám basqa mámleketlerden kelgen belgili alım hám ekspertler qatnasıp, onda jadidler dáwirinde hayal-qızlardıń belsendeligi máseleleri, Túrkstan jadidshiliginiń sırt elde úyreniliwi, sonıń menen birge, búgingi kúnde jadidler ómirin hám islerin úyreniwdegi perspektivalı jobalar haqqındaǵı máseleler ayrıqsha kórsetip ótildi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoev usı xalıq aralıq ilimiy konferenciya qatnasıwshılarına jollaǵan qutlıqlawında aǵartıwshı ata-babalarımızdıń ibratlı isleri, olardıń bay miyrasları, qunı hám áhmiyetin ele joǵaltpay kiyatırǵanın, Túrkiy tilles mámleketler hám xalıqaralıq shólkemlerdiń wákilleri, belgili sırt el ilimpazları menen birgelikte tereń izertlew hám úgit-násiyatlaw zárúr ekenligin atap ótip, óz mánis itibarına bola siyrek ushırasatuǵın jámiyetlik-siyasiy fenomen bolǵan jadidshilik ideyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwına baylanıslı dúnyanıń bir qatar mámleketlerinde kóplegen izertlewler jaratılǵan bolsa da, bul háreket wákilleriniń Oraylıq Aziya aymaǵında milliy mámleketshilik hám regionallıq ayrıqshalıqtı, puqaralıq jámiyetiniń rawajlanıwına qosqan úlken úlesin konceptual hám sistemalı tiykarda hár tárepleme úyreniw áhmiyetli másele bolıp qalıp atır, — delingen Prezidenttiń konferenciya qatnasıwshılarına jollaǵan qutlıqlawında.
Mámleketimiz basshısı jadidshilik háreketin «biytákirar jámiyetlik-siyasiy fenomen» dep atap ótedi.
«Bárshemizge belgili «tilde, pikirde, iste birlik“ degen iygilikli ideya menen ortaǵa shıqqan jadid ata babalarımız xalıqlarımızdı nadanlıq hám qalaqlıqtan alıp shıǵıw, olardı ǵáplet uyqısınan qutqarıwdıń tiykarǵı jolı — ilim hám bilimde, dúnyalıq rawajlanıwdı iyelewde, dep bildi». Bul haqqında Prezidentimiz Respublika Mánawiyat hám aǵartıwshılıq Keńesi májilisinde ayrıqsha toqtap ótti.
Jadidler kim bolǵanlıǵın túsinip alıw ushın sol dáwir tariyxın júdá jaqsı biliw zárúr. Jadidshilik XIX ásirdiń aqırı – XX ásirdiń basında payda boldı. Eger biz jadidshilik háreketi payda bolıwınıń tariyxıy sebeplerin túsiniwdi qálesek, tariyxqa biraz tereńirek kirip barıwımız kerek, XIX ásirdegi aǵartıwshılıqtıń kúsheyiwi, qanshelli ǵayrı tábiyǵıy kórinbesin, Orta Aziya xanlıqlarınıń XVI ásirde Ullı Jipek jolınıń biraz hálsirewi menen baylanıslı tárizde júzege kelgen qalaqlıǵınıń obektiv sebeplerin ańlap alıwımız kerek boladı. Sol waqıtta teńiz jolları ashılıp, Batısta, Evropada texnologiyalar jedel rawajlana basladı. Subektiv sebepler bolsa xalıq xojalıǵı hám ulıwmalıq rawajlanıwǵa úlken zıyan jetkergen ishki urıslar bolıp tabıladı.
Túrkstandı Rossiya imperiyası basıp alǵannan keyin úlke metropoliyanı tábiyǵıy baylıqları, sonıń ishinde, paxta hám jipek penen biyǵárez támiyinlep turǵan shiyki zat bazasına aylandı. Soń basqa tábiyǵıy resurslardı da qazıp alıw hám orayǵa jiberiw baǵdarlaması islep shıǵılıp, tek ǵana usı maqsetlerge erisiwde xızmet etiwshi tarawlar ǵana rawajlandırıldı. Aǵartıwshılıq tarawında mádeniy daǵdarıs júz berdi, bilimlendiriwge kewil bólinbedi. Sonlıqtanda jadidler – jaslar, bul tiykarınan jaslar háreketi edi. Tariyxtan belgili jadid hám jaslardıń súyikli jazıwshısı Sholpan 1910-jıldı 13 jasta, Behbudiydiń jası bolsa 30 dan asqan edi. Bul jaslar intellektuallıq jaqtan rawajlanǵan hám Túrkstannıń dúnyalıq rawajlanıwdan arqada qalıp atırǵanlıǵınıń sebeplerin túsinetuǵın edi.
Bul háreketler nátiyjesinde Túrkstanda jańa oyanıw dáwiri baslandı. Jadidlerdiń sociallıq, ekonomikalıq hám mádeniy turmıstı jańalaw, jámiyette reformalar ótkeriwge qaratılǵan baǵdarlaması tiykarınan tómendegilerden ibarat edi:
– jańa dúnyalıq xalıq aǵartıwshılıq tarmaǵı hám joqarı bilimdi
qáliplestiriw;
– milliy baspasózdi jaratıw – gazeta hám jurnallardı basıp shıǵarıw;
– túrli aǵartıwshılıq hám qayırqomlıq jámiyetlerin dúziw;
– milliy teatr ónerin rawajlandırıw;
– talantlı jaslardı shet mámleketlerge oqıwǵa jiberiw.
Aǵartıwshılardıń millet keleshegi jolındaǵı bul háreketleri patsha Rossiyası húkimeti tárepinen qattı qısımǵa alındı.
Xorezm territoriyasında jadid ideyaları XIX ásirdiń ekinshi yarımınan baslap keń tarqala basladı. Xiywa xanı Muhammed Rahim – Feruz laqabı menen qosıqlar jazǵan – bilimli insan bolǵan. Onıń sharapatı menen dáslepki baspaxana Rossiyadan satıp alınıp, Xiywaǵa alıp kelingen, birinshi jadidlar mektebi, hátteki qız balalar ushın jadidler mektebi ashılǵan. Xiywa xanlıǵınıń bas wáziri Islamxojanıń bul hárekette qáwender sıpatında ámelge asırǵan jumısların ayrıqsha aytıp ótiw kerek. Sebebi ol “usıl ul-jadid” mekteplerin rawajlandırıwǵa hár tárepleme járdem bergen hám bunday mekteplerdiń áhmiyetin túsingen.
Sol sebepli Orta Aziyanıń musılman mádeniy dástúrin modernizaciyalawdı jaqlap shıǵa basladı. Olar reformanı islam táliymatın ańlap jetiwden basladı. Sol sebep Quran hám hádislerden hámme zat bilimge tayanıwın tastıyıqlaytuǵın orınlardı izlewge tústi. Bizge belgili bolǵanınday, Qurannıń ¼ bólegi tariyxqa arnalǵan, pútkil tariyx bolsa ótken zamannıń intellektuallıq tájiriybesin túsinbey turıp, dúnya intellektuallıq tájiriybesin ańlamay turıp, ayırım nárselerge erisip bolmaytuǵınınan dárek beredi.
Usı jerde sabaqlıqlar járiyalawda Mahmudxoja Behbudiy hám Munavvarqarınıń xızmetlerin ayrıqsha tán alıw kerek. Dáslep sabaqlıqlar bolmaǵan. Olar Rossiyadan alıp kelingen hám tatar mekteplerine mólsherlengen. Ismayıl Gasprinskiy bul máselede úlken járdem kórsetken. Jadidler soń ózleri sabaqlıqlardı jazıp baspadan shıǵarıwǵa ótken. Munavvarqarı hám Behbudiy júdá kóp sabaqlıqlar jazǵan. Mısalı, “Kitabı avval” yamasa matematika, ádebiyat, geografiya boyınsha sabaqlıqlardı alayıq, álbette, olar qaysı dárejede Rossiya sabaqlıqlarınan ózlestirilgen bolıwı múmkin, lekin soǵan qaramastan, bul kútá úlken alǵa ilgerilew edi. Jadid mektepleri klasslarında globus turǵan. Bul eski mektepler menen salıstırǵanda, pútkilley jańa nárse edi hám álbette, ájayıp nátiyjeler bergen.
Jadidlerdiń kópshiligi orıs tilin jaqsı bilgen. Til koncepciyası Behbudiydiń “Bir til emes, tórt til kerek” dep atalǵan maqalasında ashıp berilgen, yaǵnıy oǵan qaraǵanda, Rossiya imperiyasında jasap atırǵanımız sebepli, ásirese, orıs tilin biliwimiz zárúr. Biz is-háreketimiz taktikasın islep shıǵıw ushın qanday basqarılıp atırǵanımızdı túsinip alıwımız shárt. Jadid mekteplerinde orıs tili de oqıtılǵan. Olar Evropa ádebiyatın da úyrengen.
Hátteki buǵan Fitrattıń “Shańaraq hám shańaraqtı basqarıw tártibi” qollanbasın da mısal etip keltiriwimiz múmkin. Álbette, qollanba musılmanlar turmısı hám musılman shańaraǵı normaların biliwge tiykarlanǵan.
Qaraqalpaqstan aymaǵına da jadid ideyaları kirip keldi, úlkemizdiń zıyalı adamları bul háreketti qollap quwatladı. Aǵartıwshılar eń aldı menen bilimlendiriw sistemasın reformalaw ideyası menen shıǵıp, jańa usıl mekteplerin shólkemlestirdi. Jańa usıl mekteplerinde dúnyalıq ilimler menen birge ilimiy bilimlerde oqıtılǵan.
Shımbay mektebiniń belgili shayırı hám qosıqshı-qıssaxanı Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı bolıp esaplanadı. Ol 1885-jılı Shımbay qalasında Bekmuxammed axun shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Ol birinshi ret Shımbay qalasındaǵı Áliy axun meshit-medresesinde oqıp, soń Qaraqum medresesinde hám Buxara medreselerinde oqıwın dawam ettiredi. Qazı Máwlik arab, parsı tillerin biletuǵın sawatlı adam bolǵan. 1918-1924-jılları qaraqalpaq xalqınıń kórnekli wákilleri bolǵan Q.Áwezov hám S.Májitovlar menen birgelikte arab grafikasındaǵı jańa álipbeni dúziwge qatnasqan. Sonıń menen birge, kitap alıp keliw ushın Tashkenttegi Kókaldash medresesine qatnaǵan. Alıp kelgen kitaplardı qayta kóshiriwshilerdi shólkemlestirip, awdarma islep hám xalıq arasına tarqatıp otırǵan.
Jadid babalarımızdıń ilimiy miyrasın úyreniw hám onı keńnen úgit-násiyatlaw búgingi kúnimiz ushın júdá áhmiyetli, sonlıqtan da aǵartıwshı jadid babalarımızdıń ideyaların úyreniw hám rawajlandırıw boyınsha Prezident qararı qabıl etiliwi belgilendi.

Salamat Sulaymanov tariyx ilimleriniń doktorı(DSc), docent, QMU Arxeologiya kafedrası professorı w.w.a..

Ańsatbay Alimbetov tariyx ilimleri boyınsha filosofiya doktorı(PhD), QMU Arxeologiya kafedrası docenti w.w.a.

Qaraqalpaqstan xabar agentligi