“Menmenlik hám jalqawlıq – barlıq illetlerdiń dáregi”
Blez Paskal
Korrupciya – adamlardıń arasında, yaǵnıy, lawazımlı shaxslardıń nızamǵa boysınbaǵan halda óz mápi jolında islengen háreketler. Biz bilemiz, korrupciya óz-ózinen payda bolıp qalǵan joq. Bul illet adamzat jer júzinde payda tirishilik etip jasap atırǵannan baslap bar dep ayta alamız. Onıń elementleri hár dáwirde hár qıylı kóriniste júz berip kelgen. Mısalı ushın, tariyxta hár túrli sawashlar bolıp ótken. Bul sawashlarda xalıqtıń bay qatlamınıń perzentleri qatnaspaǵan. Olar ózleriniń ornına jarlı xalıqtıń ishinen shıqqan adamlardı jibergen. Bunda bay adamlar sawǵa hám sıylıqlar menen basshılardı sıylıqlap otırǵan. Aradaǵı tanıs-bilislik bul illettiń jámiyetke degen tásirin kúsheytip kelgen.
Ótken ásirde de mámleketti basqarıwda korrupciya kúsheyip ketti. Mámleket basshıları ózleriniń qasına sawatı bar yaki joǵına qaramay aǵayinlerin, tanısların úlken lawazımlarǵa jayǵastırǵan. Qay jerde de tanıs-bilislik arasındaǵı húkim nızamnan ústin kelse, korrupciya háwij aladı. Korrupciya illeti jámiyette keń eń jayıp ketse, ádalat óz kúshin joǵaltıwı múmkin. Adamzat tuwılǵanınan baslap ólemen degenge shekem jámiyettiń bir aǵzası bola aladı. Jas ózgesheligine qaray shańaraqta, mektepte, kolledj hám akademiyalıq liceylerde, joqarı oqıw orınlarında oqıp jámiyetke paydası tiyetuǵın insan bolıp shıǵadı. Biraq, kishkeneliginen tárbiyası tómen, bilim dárejesi de sayız insanlar jámiyette óz ornın tawıp ketiwdi ańsat dep oylaydı. Turmıstaǵı qıyınshılıqlardı jeńip óte almay, ápiwayı jollar menen kásip iyelewge, aqsha tabıwǵa háreket etedi. Bunday adamlarda birinshi náwbette jekke máp ústem bolıp, tez bay bolıp ketiwdi qáleydi. Sol ushın, jumısqa kirgende, oqıw waqtında hám baqa da jaǵdaylarda korrupciyaǵa qol urıp qoyadı. Bunday ańsat jollar menen júriwshi adamlardı jámiyettimizde joq dep ayta almaymız.
Korrupciyanıń jámiyettegi tásirin ápiwayı mısallarda kórip óteyik. Mekeme yamasa kárxanalarda islewshi bir qánigeni alayıq. Bul qánige mektepte, kolledj hám akademiyalıq liceylerde jaqsı oqımaǵan bolıwı múmkin. Jumısqa kirgennen soń ol óz lawazımındaǵı jumısın jaqsı júrgize almay atır. Ol qasındaǵı kásiplesleri arasında jumıs islewi pás bolǵanlıqtan, onıń ústinen bir neshe márte shaǵımlar kelip tústi. Mekeme baslıǵı qánigeni jumıstan shıǵarıp jiberiw haqqında eskertedi. Onnan keyin qánige baslıǵına kelisim tiykarında jaǵımpazlıq kórsetip sawǵalar menen sıylaydı. Usınıń menen jumıs dawam ete beredi. Kásipleslerdi bahalaw waqtında ádalatsızlıqlar kelip shıǵıwı múmkin. Sebebi, jaqsı isleytuǵın qánige menen pás isleytuǵın jumısshı ortasında parq bolmasa, ekewi de teńdey is haqı alıp júrse, ol jerde urıs, daw-jánjel kelip shıqpaydı dep heshkim ayta almaydı. Xalqımız arasında “Bir jamannıń kesiri jeti jurtqa tiyedi”, “Awırıwdı jasırsań, ıssılıǵı áshkar etedi”, “Bir jaman istiń kesiri qırq jıldan keyin de bilinedi” degen naqıl-maqallar biykar aytılmaǵan. Bunı esitken jámiyettegi ekinshi bir adam da usınday qıysıq jollardı tańlaydı. Jámiyette bir-birewdiń qádiri qalmaydı, ádalat pirincipleri ulıwma qollanılmaydı. Nızam ústinligi óziniń tásirin joǵaltadı.
Adam balası dúnyaǵa kelgennen keyin, dáslepki tárbiyanı ata-anasınan, shańaraǵınan úlgili tárizde alıwı kerek dep oylayman. Balaǵa jaslayınan adamgershilik ideyaların sińdirip, jámiyette óz ornın tawıp kete alatuǵın dárejede aqıllı, bilimli, tártipli, hár tárepleme jetilisken kámil insan qılıp, jaslayınan tárbiyalap barıw lazım. Jámiyette óz kásibiniń mamanı, aqıllı, dana adamlardan bunday illetler jat bolıwı, olar hárdayım jámiyettegi adamlardıń mápin gózlegen haq niyetli adamlar qatarında kórinedi.
Búgingi tez pát penen rawajlanıp baratırǵan zamanımızda korrupciya illetiniń jámiyetimiz turmısında óziniń unamsız tásirin tiygizip atırǵanın kóriwimizge boladı. Sonıń ishinde bilimlendiriw tarawında “Sizdi oqıwǵa kirgizip qoyıwım múmkin” dep túrli jollar menen korrupciyaǵa jol qoyıp atırǵanın kóriwimizge boladı. Mámleketimizde ámelge asırılp atırǵan reformalar rawajlanıwdan, joqarılawdan derek beredi. Degen menen, jámiyette jaratılıp atırǵan shárayatlardan óz mápi jolında, jeke baylıq toplaw maqsetinde lawazımı arqalı kózlerin kórmes etip nızamǵa qarsı háreketler islenip atır. Atap aytqanda, mámleketimizde joqarı bilim alıwǵa degen talap, yaǵnıy universitet yaki institutlarǵa kiriwge degen umtılıs adamlardı qıńır iske qaray baslap atır. Durıs, aldınları joqarı oqıw orınlarına tapsırıwshılar arasında ádalatsızlıqlar kóplep ushırasqan. Tanıs-bilislik etip oqıwǵa kirgenler de bolǵan. Álbette, bunday adamlardıń bilim dárejesi sayız boladı. Sonda bilimi joqarı abiturientler de tanıs-bilis izlep, oqıwǵa kiriwge háreket islegen. Biraq, bunday qıńır isler ámelge aspaǵan. Mámleketimiz rawajlanǵan sayın bul nárselerdi saplastırıwǵa háreketler islenip, karrupciyasız tálim ortalıǵın jaratıw ushın test sınaqların ótkeriw tártibin ózgertti. Ótken jılǵı test sınaqların ótkeriwden baslap, abiturientlerdi videobaqlaw astında test sınaqlarına qatnastırıw, testti ótkeriwde ádalatlıqqa súyengen halda is-ilajlar ámelge asırıldı hám bul isler ele de dawam ettirilip atır. Haqıyqattan da, bilimli jaslar student bolıp, joqarı oqıw orınlarında tálim-tárbiya alıp atır. Jáne bir korrupciya halatın joqarı oqıw orınları arasında studentler hám oqıtıwshılar arasında kóriwimizge boladı, yaǵnıy oqıw barısı dawamında student ayırım pánlerden ózlestiriw kórsetkishi tómenirek bolıp qaldı. Endi ol sol pánnen bahasın joqarılatıw ushın oqıtıwshı menen qandayda bir jollar menen alıs-berislik qıladı. Soń jaqsı bahaǵa oqıǵan student, pás dárejede oqıǵan studenttiń de bahası teń, alatuǵın stipendiya muǵdarı da teńlesip qaladı. Bul orında ádillik normaları joq ekenin kóriwimizge boladı. Eger usınday etip oqıǵan talaba qalay erteńgi kúni kásibiniń maman qánigesi bolıp jetilisip shıǵadı? Jaqsı oqıytuǵın talaba menen pás ózlestiretuǵın student ortasındaǵı ádalat qayda qaldı? Bunday sorawlar adamlardı oylandırıp qoyadı. Sebebi, biz búgingi kúnimizde jaratılǵan shárt-sharayatlardan orınlı paydalanıp, hár tárepleme jetilisken insan bolıp shıqpasaq, keleshegimizdi bekkem etip qura almaymız.
Kún sayın rawajlanıp atırǵan mámleketimizde jámiyetimiz ushın qáwip tuwdırıp turǵan korrupciya illetine qarsı gúresiw ushın bir qansha normativ-huqıqıy hújjetlerdi keltirip ótiwimizge boladı. Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń jámiyet sistemsın rawajlandırıwǵa qaratılǵan baǵdarlamalarınıń ishinde 2016-jılı qabıl etilgen “Korrupciyaǵa qarsı gúresiw haqqında”ǵı nızamın atap ótsek boladı. Bul huqıqıy hújjette jámyetimizde adamlardıń huqıqıy sanasın hám huqıqıy mádeniyatın jetilistiriw arqalı bul illetti túp tamırı menen joq etiwge qaratılǵan is-ilajlardıń biri esaplanadı. Jámiyet rawajlanıwınıń barlıq tarawlarında korrupciyaǵa qarsı gúresiw boyınsha huqıqıy hújjetler belgilep berilgen.
Bunnan basqa 2019-jıl 27-maydaǵı “Korrupciyaǵa qarsı gúresiwdi jáne de jetilistiriw boyınsha shara-ilajlar haqqında”ǵı pármanın alıp qarasaq boladı. Bul pármanda belgilep berilgen tapsırmalardıń ishinde joqarı bilimlendiriw tarawı hám qurılıs tarawında “Korrupciyasız taraw” ilajların belgilep berilgenin kóremiz. Dúnya mámleketleri tájiriybesin úyrengen halda bul “Korrupciyasız taraw”dı ámelge engiziw boyınsha tapsırmalar belgilengen.
Rasında da, biz búgin jámiyetimizdegi kóp jıllardan berli óz sheshimin tappay kiyatırǵan korrupciyaǵa baylanıslı mashqalalardı búgin tereń úyrengen halda olarǵa nızam sheńberinde ilajlardı ámelge asırmasaq, jámiyetimiz rawajlanıwdan toqtap qalıwı, ózin teńiz túbine shókken “Titanik”tey bolıp qalıwı múmkin.
Bilimlendiriw tarawında da korrupciyaszız ortalıqtıń jaratılıp atırǵanın usı oqıw jılınan baslap stipendiya muǵdarınıń birdey tárizde járiyalanıwı, tólem shártnama tiykarında tálim alatuǵın studentlerge stipendiyalı hám stipendiyasız tólew shártleriniń, kontrakt tólemin ayma-ay bólip tólewdiń engizilip atırǵanı, studentlerdiń bilimlerin bahalawdıń, olardıń sabaqtan tereń ózlestiriwi ushın anıq bir jańasha talaplardıń qoyılıp atırǵanlıǵın kóremiz. Eń baslısı, oqıtıwshılardıń, medicina qánigeleriniń is haqıların asırıw arqalı olardı materiallıq jaqtan xoshametlep atırǵanın ámeliy tárizde kóriwimizge boladı. Xalqımızda “Jegen awız uyaladı” degen gáp bar. Hárbir qánige óz kásibinde shın, hadal tárizde jumıs islese, onıń miyneti kem qalmaytuǵını, álbette, oǵan itibar qaratılatuǵını atap ótilmekte. Joqarıdaǵı gápti keń mániste túsindirip aytıp ótsek. Sol para alıwshı insan, yaǵnıy paraxor óz dáramatın elede kóbeytiw ushın korrupciyaǵa jol qoyadı. Al, onıń hadal tapqan is haqısı joqarı bolsa, onıń huqıqıy sawatı joqarı bolsa, ol bunday illetke qol urmaydı. Pidayı insan óz dáramatına qanaat etip jasaydı. Bunı astarlap aytqanda awız salmaydı. Men oylayman, usı bilimlendiriw tarawındaǵı korrupciya halatı jaqın jıllar ishinde saplastırılsa, jámiyetimizdiń, mámleketimizdiń rawajlanıwına qosılǵan eń úlken úles bolıp esaplanadı. Basqa da tarawlarda ushırasıp atırǵan korrupciyalardı joq etiwde tiykarǵı adım bola aladı. Sebebi, búgingi dáwir talabına say zamanagóy ilim-bilim iyelegen, milliy qádiriyatlarımızǵa say adamgershilikti ózine sińdire alǵan, tárbiya hám tálim procesin ózinde jámlep, kámil insan dárejesine erisken hárqanday insan bul illetti joq etiwge, onı jámiyette boldırmawǵa tikkeley qatnas jasay aladı.
Búgingi kún menen teń qádem atıp atırǵan biz, jaslar da tereń bilim-ilimdi iyelep, jámiyetke paydası tiyetuǵın jetik insan bolıp qáliplesip birgelikte bir kúsh bolıp háreket eteyik. Biz ózimiz búgingi kúndegi korrupciyanı joq etiwge qatnasıwımız shárt dep oylayman.
T.Naurızbaev,
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti
2-kurs studenti.
