Watan – bul biz tuwılıp ósken, kindik qanımız tamǵan ana jer. Onıń saqawatlı topıraǵı, biytákirar tábiyatı, bir-birinen gózzal qala hám awılları, dańqlı tariyxı, bay mádeniyatı, ar-namıslı, miynetkesh, ápiwayı hám haq kewil adamları, ata-babalar yadı, áwladlar baxtı − bulardıń hámmesi insandı ózi tuwılģan jerge baylanıstırıp turadı. Watan dúnyadaģı eń ullı, eń muqaddes baylıq bolģanı ushın onıń ģárezsizligi de sonshelli qádirli.
Biziń ana watanımız – Ózbekstan. Elimiz 1991-jılı 31-avgustte óz ģárezsizligine eristi. Ğárezsizlik sharapatı menen xalqımız aspanı ashıq, quyashı kókten óz nurların shashıratıp turģan, tınısh, párawan, paraxatshılıq zamanda jasap atır. Búgingi kúnde siz benen biz paydalanıp atırģan – bálent-bálent imaratlar, azada hám ıqsham mektepler, sport kompleksleri, balalar baqshası, zamanagóy informaciya texnologiyaları, kompyuterler óz-ózinen payda bolģan joq. Álbette, bulardıń bárshesi ģárezsizlikten soń erisilgen jetiskenliklerimiz. Ğárezsizlik eń dáslep el-jurtımızdı zulımlıq hám tutqınlıqtan azat etti, xalıqtıń nızamlı huqıqların, dúnyadaģı ataq-abıroyı menen ar-namısın, óz tariyxın, tilin hám dinin, milliy qádiriyatların qayta tikledi desek, hesh qátelespegen bolamız. Sonıń ushın da, biz, watanımızdaģı eń ullı baylıģımız bolģan tınıshılıģımızdı heshnársege almaspaymız, hátteki altınģa da. Sonı aytıp ótiw lazım, tınıshlıqqa erisiwdiń ózi de ańsatlıq penen ámelge asqan joq. Bul jolda qanshadan-qansha ata-babalarımız shiyrin janlarınan ayrıldı. Meni barlıq waqıtta bir soraw qıynaydı. Adam bir nársege erisiwi ushın, álbette, ekinshi bir nárseni qurban qılıwı kerek. Ne ushın? Biz ģárezsizlikke erisip, tınıshlıqtı qolģa kirgizdik. Biraq ta, ne sebep sonsha biygúna insanlardıń qanı tógildi? Ata-babalarımız: «Urıs qurbanlıqlarsız bolmaydı»,- balam dep aytqan edi. Bálkim, ázelden dúnyanıń jaratılıs nızamlıģı sonday shıģar. Bul sorawlarģa házirge shekem heshkimde de anıq juwaplar joq.
Tariyx − keleshek aynası. Tariyxsız − keleshek joq, degen ibaralardı júdá kóp esitkenbiz. Bulardıń mánisi sonnan ibarat, tariyx bizlerdi ótmish penen baylanıstıradı, ata-babalarımız táģdiri, watanımız tariyxı menen tanıstıradı. Tariyxqa názer salıp qaraytuģın bolsaq, xalqımız urıs dáwirlerin basınan keshirgen. Dúnya júzin jawlap alģan, 1941-1945-jıllar aralaģında bolıp ótken, Ekinshi jáhán urısı ana watanımız Ózbekstandı da shetlep ótpedi. Ekinshi jáhán urısı jıllarında Ózbekstan Sovet Awqamı quramında edi. Sonlıqtan, 1941-jıldıń 22-iyunında Gitler Germaniyası burınģı Sovet Awqamına hújim qılģannan keyin, Ózbekstan da urısqa tartıldı. Solay bolsa da, Ózbekstan fronttı zárúr qural-jaraq, oq-dári, azıq-awqat, kiyim-kenshek penen támiyinlep, úlken pidayılıq kórsetti. Ózbekstan xalqı ázelden miymandos xalıq. Hátteki, urıs jıllarında da Sovet Awqamı húkimeti tárepinen kóshirip ákelingen 1 millionnan zıyat xalıqtı doslarsha, qushaq ashıp kútip aldı. Kóshirip ákelingen bes yarım mıńnan aslam balalardı bolsa, bawırı keń xalqımız óz úylerine perzentlikke alıp, júreginiń tórinen orın berdi. Atap aytqanda, bunday shańaraqlardıń biri tashkentli Shamaxmudovlar shańaraģı edi. Olar túrli milletke tiyisli 16 balanı perzentlikke aldı. Olardı baģıp, tárbiyalap kámalģa keltirdi. Bulardıń barlıģı janajan xalqımızdıń bawrı keńliginen, qayır-saqawatlıģınan dárek beredi. Ózbekstanlıqlar ekinshi jáhán urısında mártlik penen sawash júrgizdi. Ata-babalarımız ayawsız sawash maydanında mártlik hám shıdamlılıq kórsetkeni ushın, olardıń 338 i «Sovet Awqamı Qaharmanı» ataģına iye boldı. 500 mıńģa jaqın Ózbekstanlıq jawıngerler qazalandı. 60 mıńnan artıq ásker mayıp bolıp qaldı.
Xalqımız mine sonday awır jaģdayda kúndi kún, túndi tún demesten, mashqatlı miynet etip, front ushın, jeńis ushın óz úleslerin qosqan.Urıs sebepli watanımız basına júdá awır kúnler tústi. Sol dáwirlerde xalqımızdıń táģdiri júdá ayanıshlı bolģan. Olardıń isherge tamaģı, kiyerge kiyimi, atqan tańında bolsa bereket joq edi. Tek bir ámellep qara qazanın qaynatıp, kúnin kórer edi. Urıs dáwirinde xalqımız ne bir qıyınshılıqlardı basınan keshirmedi deysiz. Bunday jaģdaylardı insan óz dushpanına da rawa kórmeydi. Sonda da, xalqımız qıyınshılıq aldında búgilmey, sabır etti. Jasawdan pútkilley úmitlerin úzbedi. Olardıń kewlinde, biz, bir kún ģárezsizlikke erisemiz hám de tınıshlıq nápesi yosh urıp turģan watanımız bawırında, shańaraģımız qushaģında jasap, baxıtlı turmıs keshiremiz. Bul kúnler de, álbette, umıt bolıp ketedi, – degen isenim jasar edi. Olardıń kewlindegi bul iygilikli isenimi kún kelip ámelge astı. Watanımız óz ǵárezsizligine eristi. Ğárezsizlikti sawǵa etken ata-babalarımız benen, biz, hámiyshe maqtanısh etemiz. Watanımız táǵdiri, eli-xalqımız tınıshlıǵı ushın Ózbekstannan urısqa qatnasqanlar arasında Jóraxon Usmanov, Vali Nabiev, Qambarali Dóstmatov, Qaraqalpaqstannan Xudaybergen Shaniyazov, Xallaq Aminov, Sharif Ergachev, Tixonov hám basqa da jawınger ata-babalarımız ayrıqsha qaharmanlıq kórsetip, watanımız ǵárezsizligine óz úleslerin qosqan. Ekinshi jáhán urısı frontında erlik kórsetip qaytıs bolǵanlardıń esteligin máńgilestiriw ushın birinshi Prezidentimiz I.A.Karimov baslaması menen 1998-jılı Ózbekstan Gitler Germaniyası ústinen erisilgen jeńis kúni – 9-may ulıwma milliy “Eslew hám qádirlew kúni” dep belgilendi. 1999-jılı Tashkentte “Eslew maydanı” qurıldı. Bul jerde Ekinshi jáhán urısında qurban bolǵan 450 mıńnan aslam watanlaslarımızdıń ismi-sháripleri altın háripler menen jazıp qoyılǵan. Biz jaslar, hárdayım urısta qaytıs bolģan ata-babalarımız ruwxların shad etip, olardıń qábirin zıyarat etiwimiz kerek. Bul bizler ushın hám parız, hám qarız. Sebebi, olar bizlerge dúnyadaǵı biybaha baylıq tınıshlıqtı inám etken. Eger de, sonday qorqpas, dáwjúrek ata-babalarımız bolmaǵan da, házir xalqımız usınday tınısh zamanda emin-erkin nápes almaǵan bolar edi.
Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev “Ónip-ósip kiyatırǵan jas áwlad fashizm bálesine qarsı gúresiwde babalarımız kórsetken mártlikti yadınan shıǵarmawı kerek”, – dep eskertken edi. Sonıń ushın da, bizler babalarımız kórsetken mártlik hám batırlıqların maqtanısh etemiz. Olardıń qaharmanlıqların umıtpaymız. Házirgi waqıtta urısta qatnasqan watanlarımız halınan hár jılı xabar alınıp, olarģa Prezidentimiz tárepinen sıylı sawģalar berilmekte. Bul bolsa xalqımızdıń, jurtbasshımızdıń qaharmanlıq kórsetken watanlaslarımızģa bolgan sheksiz húrmeti, minnetdarshılıģınan dárek beredi.
Xalqımızda “Bes barmaq birdey emes”, – dep biykarǵa aytılmaǵan. Búgingi kúnde dúnya júzindegi bárshe mámlekette tınıshlıq húkim súrip atır dep aytalmaymız. Ayırım mámleketlerde elege deyin urıs hám qan tógiliwler dawam etpekte. Házir waqıtta watanımızda 3-4 jastaǵı úkelerimiz baqshaǵa, 7-8 jastaǵı balalar mektepke barıp, bilim almaqta. Al, Awǵanıstan, Siriya sıyaqlı mámleketler de bolsa bul jastaǵı balalardıń qollarına qural alıp, adam óltirgenlerin kóriw bir jaqta tursın, bunday gáplerdi esitiwdiń ózi qorqınıshlı. Awǵan mámleketindegi tınıshsızlıq, jawızlıq háreketleri, Awǵan qızınıń ármanı “Budda da uyalǵanınan partlap ketti” degen filmde óz sáwlesin tapqan:
“Francuz kino dóretiwshileri tárepinen súwretke alınǵan “Budda da uyalǵanınan partlap ketti” dep atalatuǵın kórkem filmde kishkene ǵana bir qızalaqtıń jan-táni menen bilim alıwǵa umtılıwı, biraq Awǵanıstandaǵı qáweterli jaǵday, jawızlıq niyetindegi kimselerdiń buǵan tosqınlıq etkeni tuwralı sóz etiledi. Qızalaq ne-ne azaplar menen azǵana pul tabadı hám dápter satıp aladı. Biraq ruchkaǵa pulı jetpeydi. Anasınıń pardoz qálemin alıp, mektepke atlanadı. Jolda tek urıstı ǵana ómiriniń mazmunı dep biletuǵın qaraqshı balalarǵa dus keledi. Olar qızdı “tutqınǵa” alıp, tiriley jerge kómbekshi boladı. Qızalaq olardıń qolınan qashıp shıǵıp, bir mektepke jetip keledi. Tilekke qarsı, bul er balalar mektebi bolıp shıǵadı. Muǵallim onı kóshege quwıp saladı. Qızalaq endi alıs awıldaǵı qızlar mektebine jol aladı. Lekin, basqa awıldan kelgeni ushın ol jerden de quwıladı. Usılayınsha kóshede qalıwdan, ózi dáslep dus kelgen qaraqshı balalarǵa, yaǵnıy jawızlıqqa jem bolıwdan basqa ilajı qalmaydı.”
Bul waqıyanı kórgen hárqanday tas bawır adam da kózlerine jas aladı. Jas ǵana qızalaqtıń ómirge degen qushtarlıǵı, bilim alıwǵa umtılıwı jawızlıq aldında jer menen jeksen bolıp, kúlge aylanadı. Qızalaqtıń júregindegi mehirdi, kewlindegi isenimdi, júzindegi kúlkilerdi elindegi jawızlıqlar tartıp aladı. Onıń qálbin jawızlıq biylep alıwına bolsa urıs sebepshi boladı. Usı orında házirgi zaman ózbek ádebiyatınıń eń iri wákilleriniń biri Zulfiya Israilovanıń “Ulım, sirá urıs bolmaydı” qosıǵınan bir shuwmaq keltirip ótsek:
Zalım urıs! Atıń óshsin!
Sen sebepli kewil jara.
Kóp úylerde sen sebepli,
“Áke” sózin bilmes bala.
Urıs. Bul sózdi esitkenimizde júreklerimizde qorqıw payda boladı. Ayaq-qollarımız qaltıraydı. Shayıramız Zulfiya Israilova óziniń joqarıda keltirilgen qosıǵında urıstıń insan basına qanshama báleler jawdırǵanın, kishkene balalardı tiriley jetim qılǵanın, urıs sebepli kimdir balasınan, kimdir ákesinen, jáne kimdir kúyewinen yaki ajaǵasınan ayrılǵanın kózleri jasqa tolı, dártli kewil menen jır etken. Sonıń ushın, biz jaslar, búgingi kúnniń qádirine jetip, Allataalaǵa shúkirshilik etiwimiz kerek.
Juwmaqlap aytqanda, xalqımız basınan awır kúnlerdi, ne-ne qıyınshılıqlardı keshirgeniniń gúwası boldıq. Házir usınday azat eldiń náwqıran perzentlerimiz, keleshektiń gúl-ǵumshalarımız. Sol ushın da, bizler ata-babalarımız qaharmanlıqların umıtpaǵan halda, olar miyras qaldırǵan tınıshlıqtı asırap-abaylayıq. Sebebi, tınıshlıq dúnyadaǵı sonıńday bir baylıq, onıń qádir-qımbatı, áhmiyeti ásirler asa, hátte máńgilikke óshpeydi. Jıllar, zamanlar ótse de, olar insan, mámleket, xalıq hám jámiyet ushın eń zárúr talap, eń ullı baylıq bolıp qala beredi. Bul baylıqtı qádirlep, onı asıraw, babalarımızģa múnásip áwlad bolıw, biz jaslardıń, wazıypamız. Sonda ģana, babalarımız ruwxı shad bolıp, watanımız ǵárezsizligi jolında qılǵan mártlikleri zaya ketpeydi hám de bizlerden ırza bolǵan bolar edi.
Gúlnara Abdireymova,
Qaraqalpaq filologiyası hám jurnalistika fakulteti 2-kurs studenti.
