Qaraqalpaqstan aymaǵında orta ásirlerde al-Fir (Pil)-Kat Qıyat kala atı menen belgili bolǵan búgingi kúngi Beruniy qalası bolıp esaplanadı. Eramızdıń 305-jılı afrigidler dinastiyası tárepinen belgili bolǵan, bul qala haqqında orta ásirlerde jasap ótken At-Tabariy, Makdisi, Istaxri, Ibn-havkal, Ibn-Ruste sıyaqlı arab, parsı geograf sayaxatshı tariyxshıları maǵlıwmat qaldırǵan. Álbette, házirgi Beruniy qalasınıń Kat qalası ekenligin 1930-40-jılları ilimiy jumıs alıp barǵan akademik Ya. Ǵulamov hám professor S.P Tolstovlar tárepinen anıqlanǵan. Keyin ala XVIII-XIX ásirlerde Shabbaz atı menen málim bolǵan bul qala 1927-jılǵa kelip Qaraqalpaqstan avtonom wálayatın administrativlik-aymaqlarǵa birliklerge bóliw baslandı. 1927- jılı 3 iyulde Avtonom wálayattıń Atqarıw komiteti basqarması qararı tiykarında Shabbaz rayonı shólkemlestiriledi. Rayonda sol waqıtları 6 awıl keńesleri: Sarkop, Shabbaz, Shımam, Biybazar, Kalandarxana, Qızılqala dúzildi. 1957-jıldıń 3-iyulinde Ózbekstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń qararı menen rayonǵa ullı enciklopedist alım Abu Rayxan Beruniy atı berildi. Rayon orayına alımnıń xáykeli ornatıladı.
Ellikqala kóp zamanlardan berli Guldirsin qaladan batıs táreptegi yassi tegisliginiń Sultan Uays tawına shekem sozılǵan territoriyada jaylasqan qala hám qorǵanlardıń qaldıqlarınıń sanı eliwlegen shamasında ekenligin ańlatıw ushın aytılǵan. Aymaqtaǵı qalalardıń eń áyyemgisi hám olardıń eń úlkenin adamlar «Ellikqala» dep ataǵan. Onı professor S.P.Tolstov óziniń «Áyyemgi Xorezm», «Áyyemgi Xorezm mádeniyatın izlep» atlı miynetlerinde, «Jeldikqala» atı menen tilge aladı. «Jeldikqala» sózi bolsa «Ellikqala» sóziniń házirgi qazaq tilinde aytılıwı. Hár biri «Samallı qala», «Jaǵımlı samal, esken qala» degen mánisti ańlatadı.
Ellikqala rayonı 1977-jıl 23-martta jańa jerlerdiń ózlestiriliwi hám Tórtkúl, Beruniy rayonlarınıń aymaǵındaǵı kolxozlar esabınan dúzildi.
Usı eki rayonǵa Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti quramındaǵı Repressiya qurbanların eslew muzeyi direktorı A.Qudiyarov, muzey xızmetkeri A.Alimbetov, Tariyx fakulteti 4-kurs studenti Sardar Pirnapasovlar 2021-jıl dekabr ayında muzey ekspoziciyasın jańa materiallar menen bayıtıw, ekspoziciyalıq materiallardı xalıqqa keńnen kórsetiw maqsetinde Beruniy, Ellikqala rayonlarında gezektegi ilimiy saparda bolıp qayttı.
Sapar dawamında Beruniy rayonı Nawayı APJ turǵını Uluǵbek Primovtıń shańaraǵında bolıp, ákesi ekonomika ilimleriniń kandidatı, birqatar lawazımlı jumıslarda 1977-1985-jılları Ellikqala rayonlıq partiya komitetiniń 1-sekretarı bolıp islegen, 1986-jılı «paxta isi» boyınsha ayıplanǵan Alımbay Primovtıń jazǵan «Haёtim mazmuni» kitabın, onıń da jumıs babında túsirilgen súwretleri hám jeke ózine tiyisli ayırım zatları muzey ekspoziciyası ushın alındı.
Ellikqala rayonındaǵı burınǵı Moskva sovxozı direktorı lawazımında islegen 1986-jılı «Paxta isi» boyınsha juwapkershilikke tartılǵan Raxmanov Sadullanıń, ómirlik joldası 1939-jılı tuwılǵan Raxmanova Shamen apa shańaraǵında bolıp, onıń sol dáwirdegi kórgen qıyınshılıqları, tergewge qatnaǵanları, mal- múlkleriniń tartıp alınıwı, paxta dalalarında islegen jumısları jazıp alındı hám jumıs babında turmısta paydalanılǵan zatları, súwretleri, mal- múlkin xatlaw materialları, aqlanǵanlıǵı haqqındaǵı hújjetleri, qol jazbaları, usı waqıtlarǵa tiyisli ayırım hújjetler muzey ekspoziciyası ushın alındı. Jánede usı rayondaǵı burınǵı Moskva sovxozı paxta punktinde Paxta qabıllawshı lawazımında islegen, 1951-jıl tuwılǵan Sheribaev Xudaybergenniń shańaraǵına barıp, onıń ózinen sol koloniyada bolǵan dáwirindegi qıyınshılıqları haqqında eske túsiriwleri tıńlandı, sol waqıtları jumıs babında túsirilgen ayırım tariyxıy súwretler muzey ekspoziciyası ushın alındı. Sonday aq, Ellikqala paxta zavodı direktorı lawazımında islegen Atajanov Nurullanıń ómirlik joldası Xaytbaeva Qaljan apanıń shańaraǵında bolıp, sol dáwirdegi kórgen qıyınshılıqları haqqında eske túsiriwleri tıńlandı, sonıń menen birge sapar dawamında «Paxta isi» boyınsha ayıpsız juwapkershilikke tartılǵan Omsk qalasındaǵı koloniyada jazanı ótip qaytqan Reymov Kenjebay, Yusupov Aytbay, Satimov Yuldash aǵalardıń shańaraǵına barıp, sol dáwirge tiyisli ayırım súwretler, aqlanǵanlıǵı boyınsha hújjetler muzey ekspoziciyası ushın alındı.
Sapar dawamında alınǵan zatlar, kitaplar, qoljazbalar hám foto hújjetler muzey ekspoziciyasın bayıtıw menen birge keleshekte muzeyde studentler, magistrantlar hám jas ilimiy xızmetkerler ushın ilimiy derek retinde paydalanıwda úlken áhmiyetke iye maǵlıwmat bolıp xızmet etedi degen oydamız.
R.Utemuratova
Muzey xızmetkeri
