Óz zamanınıń aldıńǵı oy-pikir iyeleri bolǵan jadidler oǵada quramalı hám qıyın sharayatta bilim hám aǵartıwshılıqtı tarqatıw, tálim-tárbiya tarawın túpkilikli reformalaw arqalı milliy rawajlanıwǵa erisiw ideyası menen ortaǵa shıqtı. Húrmetli Prezidentimiz ayrıqsha atap ótkenindey tariyxta eki ullı Renessansqa tiykar bolǵan regionımızda úshinshi Renessanstı jadid babalarımız ámelge asırıwı múmkin edi. Tilekke qarsı, eziwshi dúzim olardıń iygilikli ideyaları menen ámeliy háreketlerin tolıq júzege shıǵarıwǵa imkaniyat bermedi.
XVII-XIX ásirlerde ulıwma milliy mápler ornında tar hám sheklengen, jeke máplerdiń ústem qoyılıwı jámiyet turmısında ruwxıy ádep-ikramlıq qádiriyatlardı bekkemlewge jetkilikli dárejede itibar berilmegenligi Ózbek mámleketiniń kriziske ushırawına ǵárezsizligimizdiń qoldan beriliwine, Túrkstanda totalitar dúziminiń ornatılıwına alıp keldi. Soǵan qaramastan tereń tariyxıy tamırlarǵa iye bolǵan milliy ideyalar joq bolıp ketpedi. Kerisinshe totalitar dáwirde milliy mámleketshilikti tiklew millet rawajlanıwı hám keleshegi ushın gúres bayraǵı sıpatında jáne de alǵa súrildi.
Bul umıtılıwlar XIX ásirde aǵartıwshılıq ideyaları menen shıqqan Axmed Danıshtıń kóz qaraslarında XX ásir basında júzege kelgen jádidshilik háreketiniń wákilleri Behbudiy, Fitrat, Sholpan, Munnawar Qarı, Abdulla Avloniyler miynetleri hám xızmetlerinde jáne de kúsheydi. Jadidler Túrkistandaǵı xalıqlardı birlestiriw hám pútkil úlkeniń milliy ǵárezsizligi ushın gúres ideyasın alǵa súrdi. XIX ásirdiń 60-80-jıllarına kelgende Oraylıq Aziya yamasa Túrkstan xalıqları Rossiya imperiyası tárepinen jawlap alındı. Ózbekstan xalqı óziniń sońǵı 130 jıldan aslam ómirin Rossiya imperiyasınıń qol astında ótkerdi. Usı dáwirde Ózbekstan xalıqlarınıń huquqları, milliy úrp-ádeti dástúrleri ayaq astı qılındı. Ózbekstan xalıqınıń milliy ideyası XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basına payda boldı. Túrkistan aymaǵında kóplegen ziyalılar ósip jetilisti. Bul aǵartıwshı ziyalılar tariyxqa jadidler atı menen kirdi.
Jadidler háreketiniń tiykarǵı principleri bul «Azatlıq», «Teńlik», «Ádalat» bolǵan. Jadidlerdiń tiykarǵı ideyaları-bul Túrkstandı ǵárezsiz jaǵdayda kóriw yamasa Túrkistan avtonomiyasın dúziw bolǵan hám bul boyınsha kóplegen ilajlardı iske asırıwǵa háreket etkeniniń tariyxıy maǵlıwmatlardan biliwge boladı.
Jádid háreketiniń rawjlanıwı olardıń reformalar ótkeriw arqalı bilimlendiriwdi hám basqada tarawlardı jaqsılawǵa bolǵan umtılısları bizge tariyxıy maǵlıwmatlardan málim. Jadidler háreketiniń barlıq dáwirleri sovetler hákimiyatı tárepinen úzliksiz qarsılıqqa ushırap keldi. Túrkstandaǵı jádidler háreketiniń segiz basqıshqa bóliniwi tariyxıy maǵlıwmatlarda berilip ótilgen. Jadidler tárepinen Túrkstan úlkesinde siyasiy partiyalardıń dúziliwi hám bul siyasiy partiyalardıń tiykarǵı wazıypaları Túrkstan ǵárezsizligine erisiw bolǵan.
Búgingi kúnde Túrkstan úlkesin ǵárezsiz muxtariyat etiwge háreket etken máripatshı ǵayratkerler Maxmudxoja Behbudiy, Munawwar Qarı, Abdulla Avloniy, Abdulla Qadiriy, Abdulhamid Sholpan, Ubaydulla Xojaev, Fayzulla Xojaev, Abdurauf Fitrattıń hızmetlerine ilimiy dóretiwshilik miynetlerine ayrıqsha áhmiyet qaratılmaqta.
Álbette, jadidlerdiń ideyaları búgingi kúni mámleketimizde erkin puqaralıq jámiyeti, huqıqıy demokratiyalıq mámleket qurıwda ayrıqsha áhmiyetke iye bolıp, jadid babalarımızdıń gumanistlik kózqaraslarına súyenemiz, olardıń miyrasınan ruwxıy kúsh-quwat alamız.
Salamat Sulaymanov,
QMUdıń tariyx fakulteti dekanı,
tariyx ilimleriniń kandidatı, docent.
