Házirgi kúnleri barlıq orınlarında Konstituciyaǵa jańadan kirgizilip atırǵan ózgerislerdiń mámleketimiz hám xalqımızdıń turmısın jaqsılawdaǵı tutqan ornı tuwralı keń túrde maǵlıwmatlar berilip, onıń mazmunı hám áhmiyetin, onıń mámleketimiz rawajlanıwındaǵı tiykarǵı huqıqıy hújjet ekenligi keń túrde dodalanıp kelinbekte.
Jańalanıp atırǵan Konstituciyada Qaraqalpaqstan xalqı tárepinen barlıq usınıslar usı Konstituciya joybarında hár tárepleme esapqa alındı. Aymaqtıń ózine tán etnikalıq, mádeniy ózgeshelikleri, milliy úrp-ádet hám qádiriyatları, ayrıqsha huqıqıy statusın itibarǵa alıp jańalanıp atırǵan Konstituciyanıń Qaraqalpaqstannıń mámleketlik dúzilisi hám siyasiy sistemasına baylanıslı birde-bir statya ózgermey burınǵı qáddinde saqlanıp qaldı, Konstituciyanıń jańalanıp atırǵanlıǵın esapqa alıp tek ǵana qatar tártibi ózgerip Qaraqalpaqstanǵa XVII baptıń 85-90 statyaları arnalǵan.
Ásirese, jańalanıp atırǵan Konstituciyamızda puqaralardıń minnetleri olardıń keleshegi menen baylanıslı qorshap turǵan tábiyǵıy ortalıqtı qorǵaw xalqımızdıń tariyxıy, mádeniy-ruwxıy qádiriyatların qásterlep saqlaw hám olardıń mámleket tárepinen qorǵalıwın támiyinlew boyınsha arnawlı statyanıń belgileniwi, puqaralardıń konstituciyalıq minnetlemesi sıpatında kirgizilmekte.
Jańalanıp atırǵan Bas nızamımız mámleketimizde jasap atırǵan hár bir insanǵa tiyisli. Konstituciyamızdıń XI babında puqaralardıń wazıypaları belgilenip berilgen. Ásirese 59-statyada «Barlıq puqaralar Konstituciyada belgilengen minnetlerdi orınlaydı» dep kórsetilgen. Rasında da hár bir puqara kelip shıǵıwı, lawazımı, jınısı, milletine qaramastan Konstituciyada belgilengen minnetlerdi sózsiz orınlawı belgilep berilgen.
Konstituciyanıń 61-statyasında puxaralar Ózbekstan xalqınıń tariyxıy, ruwxıy, mádeniy, ilimiy hám tábiyǵıy miyrasın qásterlepr saqlawı shárt,-dep belgilenip qoyılǵan.
Tariyxıy, ruwxıy, mádeniy, ilimiy hám tábiyǵıy miyras mámleket tárepinen qorǵaladı delingen. Haqıyqatında da Watanımızdıń áyyemgi hám bay tariyxın úyreniw, bul baǵdarda ilimiy-izertlew jumısların kúsheytiw, gumanitarlıq taraw ilimpazlarınıń jumısın hár tárepleme qollap-quwatlaw jumısları basqıshpa basqısh ámelge asırılıp kelinbekte.
Sońǵı waqıtlarda Ilimler akademiyasınıń tariyx, arxeologiya hám Kórkem óner tanıw institutlarınıń jumısın, joqarı oqıw orınları hám muzeylerdegi arxeologiyalıq izleniwlerdi sırt elli sherikler menen shólkemlestiriw zárúrligide usı bas nızamımız tiykarında ámelge asırıladı. Respublikamızdlaǵı mádeniy miyras obektleriniń kópshilik bólimi YUNESKOnıń dizimine kirgizilgen, mámleketimizdiń qaytalanbas tábiyatı, gózzal dem alıw zonaları imkaniyatlarınan paydalanıp jańa turistlik baǵdarlardı ashıw múkinshiligi haqqında elde qolaylıqlar jaratıladı.
Konstituciyada jaslarda qádiriyatlarımızǵa sadıqlıq, watansúyiwshilik sezimlerin qáliplestiriwge ǵamxorlıq etiwi belgilenbekte. Ulıwma alǵanda Konstituciya joybarındaǵı statyalar sanı ámeldegi 128 den 155 ke, normalar sanı 275 ten 434 ke arttı, jáne de Konstituciyamızda jámiyetimizdiń barlıq tarawları boyınsha jańa ıqshamlasıtırılǵan, xalıqshıl normalar kirgizilgen. Bul mámleketimizdiń rawajlanıwı ushın tiykarǵı jol baslawshı kórsetkish esaplanadı, sonıń ushın barlıq puqaralarımızdı 30-aprel kúni bolıp ótetuǵın referendumǵa belsene qatnasıwǵa shaqırıp qalaman. Sebebi, konstituciya aydın keleshegimizdiń aydınlıǵın támiyinleytuǵın eń joqarı dárejedegi yuridikalıq hújjet bolıp tabıladı.
Salamat Sulaymanov,
QMU tariyx fakulteti dekanı,
texnika ilimleriniń kandidatı, docent.
