Sońǵı jılları Aral teńiziniń qurıp barıw qáwipi júdá keskin mashqala bolıp qaldı. Aral teńizi mashqalası uzaq ótmishke barıp taqaladı. Lekin, bul mashqala sońǵı on jıllıqlar dawamında qáwipli dárejede ósti. Oraylıq Aziyanıń pútkil aymaǵı boylap suwǵarıw sistemaların jedel pátler menen qurıw kóplegen elatlı punktlerge hám sanaat kárxanalarına suw beriw barısında keń kólemdegi apat – Aral teńiziniń nabıt bolıwınıń da sebebine aylandı. Ǵárezsizlikke shekem shól sahralardan tartıp alınǵan hám suwǵarılatuǵın jańa jerler haqqında dábdebe menen aytılatuǵın edi. Haqıyqatında bul suw Araldan tartıp alınǵanlıǵı onı, “jansızlantırıp qoyılǵanlıǵı” hesh kimniń oyına kelmes edi. Usınday totalitar dúzim dáwirinde alıp barılǵan siyasat nátiyjesinde Aralboyı ekologiyalıq apat aymaǵına aylandı.

Aral daǵdarısı insaniyat tariyxındaǵı eń iri ekologiyalıq hám gumanitar apatlardan biri bolıp tabıladı. Teńiz basseyninde jasaytuǵın 50 millionnan aslam adam onıń unamsız tásirinde qaldı.

Biz 30-35 jıl dawamında dúnyadaǵı eń iri jabıq suw basseynleriniń joǵalıp baratırǵanlıǵına gúwa bolmaqtamız. Biraq bir áwladtıń kóz aldında pútin bir teńiz nabıt bolǵanı ele júz bermegen edi.

1911-1962-jıllarda Aral teńiziniń kólemi eń joqarı bolıp, 53,4 metrdi, suwdıń kólemi 1064 kub kilometrdi, suwdıń júzesi 66 mıń kvadrat kilometrdi hám minerallasıw dárejesi bir litr suwda 10-11 grammdı quraǵan edi. Teńiz transport, balıq xojalıǵı, klimat sharayatı jaǵınan da úlken áhmiyetke iye bolǵan. Aral teńizine Sırdárya hám Ámiwdáryadan hár jılı derlik 56 kub kilometr suw kelip quyılar edi.

Aral teńiziniń kólemi 20 metr páseyiwi nátiyjesinde ol endi bir pútin teńiz emes, al eki qaldıq kólge aylanıp qaldı. Onıń jaǵaları 60-80 kilometrge shegindi. Ámiwdárya menen Sırdáryanıń deltaları jedel pátler menen buzılıp barmaqta. Teńizdiń suwı qashıp ketken túbi 4 million gektardan artıǵıraq maydanda kórinip qaldı. Nátiyjede jáne bir “qoldan jasalǵan” qumlı-shor sahraǵa iye boldıq. Samal Aral teńiziniń qurıp qalǵan túbinen duz hám shań-tozańdı júzlegen kilometrge ushırıp ketpekte.

Aral teńiziniń qurıp qalǵan túbindegi shań tozańları 1975-jılda-aq kosmoslıq izertlewler nátiyjesinde anıqlanǵan edi. 80-jıllardıń baslarınan berli bunday shań tozańlar bir jılda 90 kún dawamında baqlanbaqta. Shań-tozańlardıń uzınlıǵı 400 kilometr hám eni 40 kilometr maydanǵa jetip barmaqta. Shań-tozańlardıń tásir sheńberi bolsa 300 kilometrge shekem jetpekte. Qánigelerdiń bergen maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, bul jerde hár jılı atmosferaǵa 15-75 million tonna shań kóteriledi.

Bulardıń barlıǵı Aral boyı klimatınıń ózgeriwine alıp keldi. 1983-jıldan baslap Aral teńizi balıq awlawǵa jaramsız bolıp qaldı. Jaǵalawdıń házirgi sızıǵınan uzaqta bolǵan balıqshılardıń qashanlardur qúdiretli teńiz flotiliyasınıń tat basqan qaldıqların, qarabaxanaǵa aylanǵan balıqshılar poselkaların ushıratıw múmkin. Bozkól, Altınkól, Qaratma qoltıqları joq bolıp ketti. Aqbetkey arxipelagı qurǵaqlıq penen qosılıp ketti.

Salamat Sulaymanov,

tariyx ilimleriniń doktorı, docent.